Văn Nguyên Đã 81 năm kể từ ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, ông Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Mở đầu văn bản lịch sử ấy là trích dẫn nổi tiếng từ Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Mỹ do Thomas Jefferson soạn thảo: "Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc". Đó không chỉ là những lời lẽ mang tính biểu tượng của một thời khắc lịch sử.. Đó là những tư tưởng nền tảng về phẩm giá con người và giới hạn của quyền lực nhà nước. Năm 2015, trong chuyến công du Hoa Kỳ, ông TBT/CSVN Nguyễn Phú Trọng đã đến thăm Đài tưởng niệm Thomas Jefferson bên sông Potomac ở Washington, D.C. Về mặt biểu tượng, chuyến thăm ấy cũng gợi nhắc đến mối liên hệ giữa những tư tưởng về tự do, bình đẳng và quyền con người với lịch sử lập quốc của Hoa Kỳ, những tư tưởng từng được nhắc đến ngay trong phần mở đầu của Tuyên ngôn Độc lập Việt Nam năm 1945. Nhưng chính từ đây nảy sinh một câu hỏi đáng suy ngẫm: 81 năm sau ngày Tuyên ngôn Độc lập được đọc tại Ba Đình, những tư tưởng về tự do và quyền con người được nêu trong đó đã thực sự trở thành những giá trị được bảo đảm trong đời sống của người dân Việt Nam đến đâu? Một nhà nước có thể nói nhiều về độc lập, tự do và hạnh phúc; nhưng những giá trị ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thể hiện bằng những quyền cụ thể của người dân trong đời sống hằng ngày: quyền tự do biểu đạt, quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia vào đời sống xã hội và chính trị, cùng sự bảo vệ bình đẳng của pháp luật. Vì thế, điều đáng suy ngẫm sau 81 năm không chỉ là việc VN đã đi được bao xa về kinh tế hay sức mạnh quốc gia, mà còn là câu hỏi về quyền và tự do của mỗi con người. Bởi một bản tuyên ngôn có thể được đọc trong một ngày, nhưng để những giá trị mà nó khẳng định trở thành hiện thực thì cần cả một quá trình lâu dài. Đó là quá trình xây dựng một nhà nước thượng tôn pháp luật, trong đó quyền lực được kiểm soát và quyền tự do cơ bản của người dân được tôn trọng và bảo vệ. 81 năm đã trôi qua, câu hỏi ấy vẫn còn nguyên tính thời sự: người dân thực sự được hưởng về tự do, quyền con người và quyền công dân ở mức độ nào? Và thực tế cho thấy, khoảng cách giữa tuyên bố lý thuyết (nói) và và thực tiễn hành động (làm) của giới lãnh đạo CSVN qua bao thế hệ vẫn còn là một vực thẳm quá lớn. Đó có lẽ là một trong những câu hỏi quan trọng nhất để mỗi thế hệ người Việt nhìn lại ý nghĩa của ngày 2/9./. Văn Nguyên  

Ks Nguyễn Ngọc Bảo Ngày 2/08/2026, Tô Lâm, Tổng Bí Thư Đảng CSVN và Chủ Tịch nước đã ký ban hành Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Nghị quyết 23 tiếp nối Nghị Quyết 36 (2004) không đặt vấn đề đúng chỗ. Vấn đề không phải là “làm thế nào để vận động 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài đóng góp cho Việt Nam?”, mà phải là : “Tại sao Việt Nam chưa tạo được một thể chế đủ tốt để người có năng lực, kỹ năng, tài chánh — dù ở trong hay ngoài nước — tự nhiên muốn đóng góp vào sự phát triển của đất nước”. 1. Vận động 6,5 triệu kiều bào không phải là lời giải Nếu Việt Nam có được : • một nền tư pháp thực sự độc lập, một khuôn khổ pháp luật ổn định • quyền sở hữu được bảo vệ; • cạnh tranh bình đẳng trong một nền kinh tế thị trường đúng nghĩa • doanh nghiệp tư nhân không bị phân biệt đối xử, so với hệ thống quốc doanh • quốc nạn tham nhũng được ngăn chặn triệt để, • tiền thuế được sử dụng minh bạch; • quyền tiếp cận thông tin rộng rãi; • giáo dục và tuyển dụng dựa trên năng lực; • người trẻ có thể phát triển dù không thuộc hệ thống chính trị; thì không cần một nghị quyết đặc biệt để thuyết phục người chuyên viên Việt Nam trong mọi ngành nghề có năng lực, kỹ năng, tài chánh đóng góp. Động lực sẽ xuất hiện gần như tự nhiên. Một kỹ sư Việt Nam ở Silicon Valley, Đức, Pháp, Anh, Nhật, Úc, .. có thể không cần về Việt Nam. Họ có thể đóng góp cụ thể và hiệu quả vào công cuộc phát triển đất nước: đầu tư vào các công ty khởi nghiệp trong nước về công nghệ cao, tham gia vào việc đào tạo kỹ sư Việt Nam tại chỗ hay trực tuyến, hỗ trợ cho các chuyển giao công nghệ, nhờ các kinh nghiệm đã thu thập được, hướng dẫn và tài trợ cho các công trình nghiên cứu căn bản về khoa học, kỹ thuật (nano, lượng tử, chip bán dẫn, sinh học, năng lượng tái tạo, …), thực hiện các tư vấn về quản trị, hướng phát triển, khuyến thị cho các doanh nghiệp trong lãnh vực tư, sẵn sàng làm gạch nối giữ các công ty tại Việt Nam với các công ty ngoại quốc về cộng tác nghiên cứu, mở thị trường mới, tư vấn trong các dự án quốc tế có đối tác Việt Nam. Đó chính là mạng lưới tri thức xuyên quốc gia. Và chỉ hiệu quả trong môi trường tự do, pháp trị. 2. Nghịch lý lớn hơn nằm ngay trong nước Việt Nam đang có hàng triệu người trẻ: • được đào tạo đại học; • sử dụng Internet và AI • tiếp cận tri thức quốc tế; • biết ngoại ngữ; • làm việc trong IT; • kỹ thuật; • tài chính; • logistics; • sản xuất; • thương mại quốc tế; • khoa học và công nghệ cao. Nhưng nếu hệ thống tuyển dụng, thăng tiến và phân bổ nguồn lực đặt nặng trên: quan hệ – lý lịch – vị trí chính trị – sự trung thành với đảng CSVN hơn là : năng lực – sáng tạo – thành tích – chuyên môn thì nền kinh tế Việt Nam sẽ tạo ra một dạng lãng phí vốn nhân lực không thể bù đắp . Đây là vấn đề nghiêm trọng hơn rất nhiều so với việc chưa thu hút đủ tài năng hải ngoại. 3. Mô hình thích hợp cần có Mô hình cũ của Nghị Quyết 36 và 23: Nhà nước → vận động kiều bào → đưa nguồn lực về Việt Nam → phát triển Mô hình cần có: Cải cách thể chế → tạo môi trường cạnh tranh → giải phóng năng lực trong nước + kết nối khối người hải ngoại → phát triển Hai mô hình hoàn toàn khác nhau. Trong mô hình thứ hai, 6,5 triệu người ở nước ngoài không phải mục tiêu chính. Hải ngoại và hơn 1 triệu chuyên viên, chất xám là một phần của mạng lưới nhân lực toàn cầu của Việt Nam. 4. Và đây là lý do tại sao Nghị quyết 23 và 36 đã đặt sai trọng tâm Nếu Nghị quyết 23 chỉ làm tốt những việc như: tổ chức hội nghị, thành lập mạng lưới kiều bào, lập danh sách chuyên gia, mời chuyên gia về nước, tổ chức diễn đàn, vận động đầu tư, ...thì sẽ gặp lại giới hạn và thất bại của Nghị quyết 36. Nhưng nếu trở thành một đòn bẩy để cải cách thật sự môi trường thể chế, thì ý nghĩa sẽ hoàn toàn khác. Một thí dụ: “muốn chuyên gia Việt Nam ở Mỹ tham gia đào tạo AI.” Cách tiếp cận cũ → mời chuyên gia về Việt Nam. Cách tiếp cận mới: → xây dựng một cơ chế để chuyên gia đó có thể đào tạo cho giới trẻ trong nước từ bên ngoài, được trả thù lao minh bạch, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ, tài liệu được tự do sử dụng, dữ liệu được bảo vệ, và không bị can thiệp vào nội dung chuyên môn. Cần mở ra những chương trình mở, minh bạch, cho phép chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới: đóng góp bài giảng, mentoring, tổ chức webinar, đào tạo giảng viên, xây dựng phòng thực tập, chia sẻ các trường hợp nghiên cứu (case study), huấn luyện ưu tiên cho doanh nghiệp tư, đào tạo sinh viên, đóng góp tài liệu mã nguồn mở. Nếu có hàng chục ngàn chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới tham gia theo cách đó, giá trị có thể lớn hơn rất nhiều so với vài trăm người trở về Việt Nam làm việc. 5. Tuy nhiên cần một thay đổi căn bản: “mở” phải là mở thật Nếu lãnh đạo Việt Nam muốn các chuyên gia hải ngoại đóng góp, nhưng đồng thời, chỉ được đóng góp trong khuôn khổ những gì mà đảng CSVN cho phép, thì nguồn lực sẽ vô cùng giới hạn. Người có trình độ cao thường không chỉ mang theo kiến thức. Họ còn mang theo: tư duy phản biện, văn hóa tranh luận, tiêu chuẩn nghề nghiệp, cách quản trị hiện đại, yêu cầu minh bạch, chuẩn mực pháp lý, văn hóa chịu trách nhiệm. Vì vậy, thu hút người tài thực chất đồng nghĩa với việc phải chấp nhận đa nguyên về tư duy. Đây là điểm khó nhất đối với đảng CSVN. Kết luận Cần đặt lại toàn bộ vấn đề bằng câu hỏi. Không phải: “Làm thế nào để 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài đóng góp cho Việt Nam?”, mà là: “Tại sao Việt Nam chưa tạo được một thể chế đủ tốt để người có năng lực, kỹ năng, tài chánh — dù ở trong hay ngoài nước — tự nhiên muốn đóng góp vào sự phát triển của đất nước”; Như vậy, 6,5 triệu người Việt ở nước ngoài không phải “nguồn lực phải vận động”; họ là một phần của một hệ sinh thái mà Việt Nam phải tạo điều kiện để tự vận hành. Nếu có được lời giải được câu hỏi này thì Nghị quyết 23 hay 36 chỉ là công cụ phụ trợ. Nếu không có lời giải, Nghị quyết 23 chỉ trở thành một phiên bản mới của cơ chế vận động kiều bào, nối tiếp Nghị Quyết 36, thay vì mở một cuộc cải cách thực sự, và cũng sẽ thất bại./.  

The New York Times by  Damien Cave, Reporting from Hanoi Aug. 19, 2026 Ba Sàm lược dịch Giới trẻ đang lên tiếng đòi công lý sau khi một cựu quan chức Đảng Cộng sản lái xe gây tai nạn khiến một thiếu nữ thiệt mạng. Phản ứng của chính quyền đã gây nhiều bất ngờ. Một cô gái trẻ mặc áo hoodie đỏ và đeo kính râm bản lớn dừng xe máy ngay qua vị trí “Cây số 55” trên đường Nguyễn Huy Tự, trung tâm Hà Nội. Cô chụp một bức ảnh bằng điện thoại, rồi lại nhìn đăm chiêu vào cái cây. Cô nán lại với vẻ đầy thách thức. Không có ai khác dừng xe ở đó vào giờ nghỉ trưa thứ Ba, ngoại trừ những người đàn ông lặng lẽ đứng theo cặp, toát lên vẻ của lực lượng an ninh mặc thường phục — với đôi giày tây kiểu công chức cấp trung và cặp kính râm phi công. “Cây số 55” — như ai cũng biết — là nơi Đỗ Ngọc Phương Thùy (thường gọi là Mina), một nữ sinh 18 tuổi, đã bị một chiếc BMW đâm trúng cùng với cha mình. Cô qua đời sau khi bị hất văng khỏi xe máy, chỉ vài ngày trước kỳ thi đại học. Sự việc đó đã xảy ra cách đây 15 tháng. Tôi đã đến đó trong tuần này để xem liệu có ai mang hoa đến hay không. Đó là những bó hoa rực rỡ mà các bạn trẻ thường xuyên mang tới, chụp ảnh và chia sẻ lên mạng xã hội; những bó hoa mà cảnh sát mới dọn đi gần đây. Và nếu bầu không khí căng thẳng vẫn bao trùm nơi này dù hoa đã bị dọn sạch, thì điều đó hoàn toàn có lý do chính đáng. Vào tối thứ Hai, sau khi sự phẫn nộ và tinh thần sáng tạo của thế hệ Gen Z đưa “Cây số 55” — hay còn gọi là “Cây Công lý” — trở thành tâm điểm chú ý của dư luận, đài truyền hình quốc gia Việt Nam đã chính thức xác nhận điều mà nhiều người từ lâu vẫn khẳng định: Một cựu quan chức Đảng Cộng sản, ông Nguyễn Sỹ Cương, chính là người cầm lái chiếc BMW đó. Bản tin truyền hình cho biết ông Cương — người từng giữ chức Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội cho đến đầu năm nay — đã gây ra vụ tai nạn do lái xe sai làn đường một cách trái phép. Bản tin cũng nêu rõ rằng ông không bị truy tố vì đã bồi thường cho gia đình nạn nhân và họ đã chọn không khởi kiện. Trong phóng sự, cha của nạn nhân (với khuôn mặt được che khuất) đã kêu gọi mọi người hãy gác lại chuyện cũ và bước tiếp; tuy nhiên, phóng sự này không hề đề cập đến việc vợ của ông Cương hiện là Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam. Nhiều người cho rằng chính những vị trí quyền lực của họ đã khiến vụ tai nạn không bị dư luận chú ý đến. Tuy nhiên, tại một quốc gia độc đảng, mà các học giả Harvard mô tả là vừa mang tính trấn áp vừa biết lắng nghe phản hồi từ dân chúng, việc chính thức thừa nhận trách nhiệm là một sự nhượng bộ hiếm thấy trước áp lực của dư luận. Với cảnh báo về những “kẻ cơ hội lợi dụng sự việc trên mạng xã hội”, bản tin phản ánh mối lo ngại sâu sắc của chính phủ về một phong trào thanh niên bất ngờ trỗi dậy, đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm giải trình vào thời điểm các quan chức đang tập trung thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tình hình càng trở nên nhạy cảm hơn khi hành động tập thể này diễn ra sau khi các nhà hoạt động thuộc thế hệ Z lật đổ giới lãnh đạo ở Nepal, thách thức chính quyền tại Indonesia và tiếp tục làm lung lay cấu trúc quyền lực ở Ấn Độ. Theo một thông báo bằng văn bản được chia sẻ giữa các phóng viên, giới chức Hà Nội đã yêu cầu các cơ quan truyền thông nhà nước hạn chế đưa tin về các cuộc biểu tình “Con Gián” (Cockroach) do giới trẻ khởi xướng đang làm rung chuyển New Delhi. Chỉ đạo nội bộ này cho rằng thông tin về sự kiện đó có thể bị “lợi dụng cho các mục đích chống phá chính phủ”. Dẫu vậy, ít nhất là vào lúc này, những lời thừa nhận được cân nhắc kỹ lưỡng trên truyền hình hôm thứ Hai không cho thấy dấu hiệu nào về việc làm suy giảm sự phản kháng đối với điều mà nhiều người coi là hoạt động tuyên truyền cẩu thả và sự bao che cho giới quyền thế. Hôm thứ Tư, các chuyên gia pháp lý cho biết gia đình nạn nhân không thể quyết định việc liệu ông Cường có bị truy tố hay không, chỉ bằng cách từ chối nộp đơn tố cáo. Trên mạng, những người chỉ trích ẩn danh cáo buộc đài truyền hình nhà nước sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để chỉnh sửa tài liệu cho thấy ông Cường đã vượt qua bài kiểm tra nồng độ cồn. Những người khác đặt nghi vấn liệu người xuất hiện trong bản tin có thực sự là cha của nạn nhân hay không. Những cáo buộc này chưa thể được xác minh độc lập. Nhà đài đã không phản hồi các yêu cầu bình luận. Khi được liên hệ qua điện thoại vào thứ Tư, ông Cường chỉ nói “Tôi đang bận, không thể nói chuyện” rồi cúp máy. Đến giữa buổi chiều, phiên bản gốc của bản tin đã biến mất khỏi YouTube. Và tất cả sự phẫn nộ của công chúng không chỉ xoay quanh vụ tai nạn. Nó phản ánh nỗi bức xúc rộng lớn hơn về nạn tham nhũng, đặc quyền và cơ chế thiếu minh bạch vốn mang lại lợi ích cho giới tinh hoa trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng nhưng lại ngày càng phân hóa sâu sắc về tài sản và các mối quan hệ chính trị. Như một người dùng đã viết trên Threads vào thứ Tư, việc để ông Cường tránh được sự truy tố hình sự chỉ càng khẳng định rằng hệ thống pháp luật của đất nước “tạo ra những kẽ hở để người giàu nhét tiền và quyền lực vào đó, trong khi người nghèo thì không thể”. Sự phẫn nộ về việc ai là người kiểm soát hành vi và quyền tự do ngôn luận cũng đã thổi bùng làn sóng phản đối này. Thực tế, chính sự kiểm duyệt đã châm ngòi cho sự trỗi dậy của làn sóng đó. Vào ngày 31 tháng 7, nam rapper có nghệ danh MCK thông báo sẽ gỡ bỏ khỏi các nền tảng trực tuyến một số ca khúc trong album mới của mình – những bài hát bị cơ quan quản lý văn hóa đánh giá là dung tục. Chính vào thời điểm đó, bà Lâm Thị Phương Thanh – vợ ông Cường và là người giữ chức Bộ trưởng Bộ Văn hóa từ tháng 4 – đã trở thành tâm điểm của sự tò mò đặc biệt lớn. Chỉ vài ngày sau động thái chỉnh sửa nội dung của MCK, mạng xã hội Threads đã bùng nổ những thắc mắc về việc tại sao lại có quá ít thông tin được công bố liên quan đến vụ tai nạn xảy ra ngày 25 tháng 5 năm 2025 mà chồng bà có liên quan. Vào ngày 12 tháng 8, Luật Khoa – một trang tin độc lập của Việt Nam do các cựu phóng viên từng làm việc cho truyền thông nhà nước (và hầu hết đã rời khỏi đất nước) điều hành – đưa tin rằng ông Nguyễn Sỹ Cương đã trở thành một trong những chủ đề nóng nhất trên nền tảng này, với hơn 1 triệu bài đăng liên quan đến vụ tai nạn. Ngày hôm sau, một trang Facebook chuyên về chính trị Việt Nam đăng thông báo cho biết cơ quan chức năng đã yêu cầu Facebook “liên tục chặn ba bài đăng của tôi về ông Nguyễn Sỹ Cương”. Sau đó, hình ảnh từ camera an ninh của một tòa nhà gần đó xuất hiện và bắt đầu lan truyền trên mạng. Đoạn phim cho thấy chiếc xe SUV hiệu BMW đâm mạnh vào gốc cây, với một chiếc xe máy kẹt ngay trước đầu xe. Một người đàn ông bước ra, dường như không bị thương, và tiến về phía nơi Mina cùng cha cô bị văng ra. Một người phụ nữ có ngoại hình rất giống bà Thanh bước ra từ ghế phụ khi đám đông bắt đầu tụ tập. Bà đi ra xa hiện trường, quay lại lấy một món đồ từ ghế trước, rồi bỏ đi. Trong đoạn clip ngắn ngủi đó, cả người lái lẫn hành khách đều không vội vã giúp đỡ những người bị thương. Một làn sóng phẫn nộ mới lại bùng lên trên mạng xã hội; nhiều người trích dẫn các tác phẩm như “Trại súc vật” (Animal Farm) và “Đấu trường sinh tử” (The Hunger Games), đồng thời cáo buộc bà Thanh cố gắng bảo vệ bản thân và chồng khi các lệnh gỡ bỏ nội dung trực tuyến lan rộng sang nhiều bài đăng khác. Meta – công ty sở hữu Facebook và Threads – đã không phản hồi yêu cầu bình luận. Báo cáo gần đây nhất của họ về Việt Nam cho thấy tình trạng kiểm duyệt gia tăng, với hơn 5.300 nội dung bị hạn chế trong sáu tháng cuối năm 2025 theo yêu cầu từ Bộ Văn hóa và Bộ Công an. Không nản lòng, mọi người tìm những cách khác để bày tỏ nỗi buồn và sự phẫn nộ. Họ đặt hoa gửi đến gốc “Cây số 55”. Người dùng đăng tải hình ảnh về đống hoa đầy màu sắc ngày càng lớn dần, cho đến chiều ngày 14 tháng 8, khi một loạt hình ảnh khác lan truyền: cảnh cảnh sát thu dọn các bó hoa và vứt chúng vào thùng rác. Sau đó, cộng đồng Threads chuyển sang dùng những dải ruy băng trắng buộc vào ba lô như biểu tượng cho những ước mơ, hoài bão của học sinh. Cùng thời gian đó, một người nào đó đã tạo ra một “Cây Tưởng niệm số 55” trên không gian ảo. “Hãy yên nghỉ nhé chị,” một trong vô số lời nhắn để lại tại hiện trường viết. “Thế hệ Gen Z chúng em sẽ lo liệu mọi việc.” Chính quyền vẫn chưa đề cập hay ngăn chặn việc tiếp cận bộ sưu tập này. Không thể liên lạc được với bà Thanh để xin bình luận vào hôm thứ Tư. Bà và chồng không xuất hiện trong bản tin của đài truyền hình nhà nước — một chi tiết bị một số người chỉ trích coi là biểu hiện của sự thiếu ăn năn. Trong bối cảnh đó, các thông điệp ủng hộ Mina và những lời kêu gọi quy trách nhiệm vẫn không ngừng gia tăng. Tung Ngo đã đóng góp vào việc đưa tin. Damien Cave là người đứng đầu văn phòng mới của tờ The Times tại TP.HCM, Việt Nam, chuyên đưa tin về những thay đổi quyền lực trên khắp châu Á và thế giới.    

Văn Nguyên Ngày 2/8/2026, Bộ Chính trị CSVN ban hành Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, thay thế Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2004. Sau hơn 20 năm, đây là một sự điều chỉnh đáng chú ý trong cách tiếp cận với cộng đồng người Việt trên toàn thế giới. Nếu Nghị quyết 36 đã đặt nền móng khi xác định người Việt Nam ở nước ngoài là “một bộ phận không tách rời và là một nguồn lực” của cộng đồng dân tộc Việt Nam, thì Nghị quyết 23 đi thêm một bước: coi kiều bào là “một trong những nguồn lực chiến lược quan trọng”, là cầu nối với thế giới và là lực lượng có thể tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển đất nước. Điểm mới đáng chú ý nhất nằm ở sự chuyển đổi từ “vận động, tập hợp, chăm lo” sang “đồng hành, kiến tạo cơ chế, huy động nguồn lực”. Nghị quyết 23 nhấn mạnh việc thu hút trí thức, chuyên gia, doanh nhân, nhà khoa học, thế hệ trẻ; đồng thời đề cập rõ hơn tới khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia. Đặc biệt, văn bản nói đến việc lắng nghe cả những “quan điểm khác biệt nhưng không phương hại đến lợi ích quốc gia – dân tộc”, đồng thời kêu gọi hòa hợp, xóa bỏ định kiến và gác lại quá khứ. Đây là những thông điệp tích cực. Nhưng vấn đề quyết định không nằm ở câu chữ của nghị quyết mà nằm ở môi trường chính trị và thể chế để những câu chữ ấy được thực hiện. Nghị quyết 23 muốn thu hút trí tuệ, vốn, công nghệ và mạng lưới quốc tế của người Việt ở nước ngoài thì trước hết phải tạo được niềm tin. Muốn kiều bào đầu tư lâu dài, chuyển giao công nghệ, trở về làm việc hoặc tham gia hoạch định chính sách, họ cần cảm thấy rằng quyền tài sản được bảo vệ, pháp luật minh bạch, môi trường kinh doanh cạnh tranh và tiếng nói khác biệt được tôn trọng. Đây chính là điểm có thể tạo ra nghịch lý. Một mặt, Nghị quyết 23 nói đến “kiến tạo”, “lắng nghe”, “hòa hợp”, “nguồn lực chiến lược” và sự tham gia sâu hơn của kiều bào. Mặt khác, nếu trong thực tế xã hội vẫn tồn tại xu hướng tăng cường kiểm soát thông tin, thu hẹp không gian tranh luận và đặt nặng yêu cầu quản lý – an ninh, thì khoảng cách giữa thông điệp chính sách và trải nghiệm thực tế có thể trở thành trở ngại lớn. Tương tự, việc muốn thu hút nguồn lực tư nhân và trí thức toàn cầu cũng khó đạt hiệu quả tối đa nếu nền kinh tế vẫn vận hành với vai trò quá lớn của khu vực doanh nghiệp nhà nước và cơ chế phân bổ nguồn lực thiếu cạnh tranh. Người Việt thành công ở nước ngoài thường đã quen với một môi trường trong đó luật pháp, tính minh bạch, quyền sở hữu và cạnh tranh là những điều kiện nền tảng. Họ không chỉ mang tiền và kiến thức về Việt Nam; họ còn mang theo những chuẩn mực thể chế mà họ đã trải nghiệm. Vì vậy, nói Nghị quyết 36 “thất bại” hoàn toàn có lẽ là quá đơn giản. Chính các cơ quan nhà nước khi tổng kết 20 năm cũng ghi nhận Nghị quyết 36 đã tạo ra nhiều chuyển biến về chính sách, kết nối cộng đồng và huy động nguồn lực kiều bào. Nhưng việc ban hành Nghị quyết 23 cho thấy chính Bộ Chính trị CSVN cũng nhìn nhận rằng cách làm cũ cần được nâng cấp để đáp ứng một giai đoạn mới. Nghị quyết 23 vì thế sẽ không được quyết định bởi những gì được viết trong văn bản, mà bởi mức độ thay đổi của chính sách và thể chế phía sau văn bản đó. Nếu nhà cầm quyền CS Việt Nam thực sự chuyển từ tư duy “quản lý kiều bào” sang “đồng hành cùng kiều bào”, từ vận động sang hợp tác, từ kiểm soát sang xây dựng niềm tin, Nghị quyết 23 có thể mở ra một giai đoạn mới. Ngược lại, nếu vẫn muốn có nguồn lực, tiền bạc, trí tuệ và quan hệ quốc tế của kiều bào nhưng lại không sẵn sàng chấp nhận sự đa dạng về quan điểm, quyền tự chủ và một môi trường pháp lý minh bạch, thì Nghị quyết 23 rất dễ lặp lại giới hạn của Nghị quyết 36: chính sách thì ngày càng đẹp, nhưng khoảng cách giữa Nhà nước và một bộ phận người Việt ở nước ngoài vẫn không được thu hẹp tương xứng. Nói cách khác, thứ Nghị quyết 23 cần nhất không phải là thêm một khẩu hiệu mới, mà là một tài sản khó tạo dựng hơn nhiều: NIỀM TIN. Văn Nguyên  

Hung Ngo Manh Dạo này cụm từ "Gen Z" xuất hiện khắp nơi. Từ chuyện công sở, chuyện yêu đương, cho tới chuyện xuống đường biểu tình ở nửa vòng trái đất. Vậy Gen Z là ai, và tại sao thế hệ này lại gây chú ý đến vậy? Gen Z là ai? Nói đơn giản, Gen Z là nhóm sinh ra sau Millennials và trước thế hệ Alpha. Các nghiên cứu phổ biến thường tính mốc từ năm 1995 đến 2010. Riêng Pew Research, một tổ chức nghiên cứu khá uy tín, lại chọn khung hẹp hơn, từ 1997 đến 2012. Con số chênh nhau chút ít, nhưng tựu chung vẫn là cùng một nhóm người. Điều đặc biệt của Gen Z nằm ở chỗ, đây là thế hệ đầu tiên lớn lên hoàn toàn trong thế giới Internet. Không phải kiểu "biết dùng Internet", mà là sinh ra đã có nó rồi. Điện thoại thông minh, mạng xã hội, wifi tốc độ cao, tất cả đã có sẵn từ khi họ còn bé xíu. Millennials thì khác, họ còn nhớ thời chưa có smartphone. Gen Z thì không. Gen Z không có một tuổi thơ yên bình cho lắm. Họ lớn lên giữa khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Chưa hết, đại dịch COVID-19 ập tới đúng lúc nhiều người trong số họ đang ở tuổi định hình sự nghiệp. Cộng thêm công nghệ thay đổi với tốc độ chóng mặt, mọi thứ cứ dồn dập. Chính những trải nghiệm đó đã tôi luyện nên một thế hệ có hệ giá trị khá khác biệt. Họ coi trọng sức khỏe tinh thần, coi trọng tự do cá nhân. Đạo đức và tính tự chủ cũng được đặt lên hàng đầu. Ngược lại, lòng trung thành mù quáng với tổ chức, kiểu "làm một công ty đến hết đời" như thế hệ ông bà, cha mẹ, thì Gen Z không mặn mà lắm. Ở Việt Nam, Gen Z hiện chiếm khoảng 19 đến 25% dân số. Con số này không nhỏ. Và dự kiến đến năm 2027, họ sẽ đóng góp tới một phần ba lực lượng lao động cả nước. Nói cách khác, đây chính là nhóm sẽ định hình nền kinh tế Việt Nam trong tương lai gần. So với Baby Boomers hay Gen X, những người vốn coi sự ổn định và thâm niên là vàng, Gen Z lại ưu tiên cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Linh hoạt cũng là từ khóa quan trọng với họ. Điều này dẫn đến một hiện tượng khá thú vị. Gen Z sẵn sàng nhảy việc nếu cảm thấy giá trị cá nhân không khớp với văn hóa công ty. Môi trường làm việc độc hại càng khiến họ rời đi nhanh hơn. Họ cũng không thích kiểu chờ đợi cả năm mới được đánh giá hiệu suất một lần. Phản hồi thường xuyên, lộ trình thăng tiến rõ ràng, đó mới là thứ họ cần. Tại Việt Nam, biểu hiện rõ nhất chính là hiện tượng "Quiet Quitting", tạm dịch là nghỉ việc trong im lặng. Đây không phải nghỉ việc thật, mà là làm đúng phần việc được giao, không cố gắng thêm, không ôm đồm. Một cách phản ứng lại văn hóa làm việc quá sức. Thêm nữa, Gen Z Việt Nam cũng không ngại "bật sếp". Họ tranh luận thẳng thắn để bảo vệ quan điểm của mình. Điều này đôi khi khiến các thế hệ quản lý cũ đánh giá là ngạo mạn, thiếu kỷ luật. Nhưng với Gen Z, đó đơn giản là cách họ bảo vệ chính kiến. Gen Z đặc biệt quan tâm tới công bằng xã hội, đa dạng, hòa nhập, và cả môi trường. Họ kỳ vọng thương hiệu và nhà tuyển dụng phải có trách nhiệm xã hội thật sự. Không phải kiểu làm màu, PR qua loa cho có. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, giới trẻ dùng mạng xã hội để kêu gọi tẩy chay những thương hiệu vi phạm đạo đức kinh doanh. Họ cũng đang dần quay lưng với thời trang nhanh, chuyển sang ủng hộ các sản phẩm bền vững hơn. Một phần vì lo ngại khủng hoảng khí hậu, một phần vì muốn tiêu dùng có trách nhiệm hơn. Cũng có một xu hướng khác đáng chú ý. Nhiều bạn trẻ Việt đang trì hoãn kết hôn, thậm chí từ chối sinh con. Lý do chủ yếu xoay quanh gánh nặng tài chính. Nhưng cũng có phần vì họ muốn giữ tự do cá nhân lâu hơn. Là "người bản địa kỹ thuật số", Gen Z nắm bắt công nghệ cực nhanh. Họ thích giao tiếp bằng hình ảnh, video ngắn kiểu TikTok hay Reels. Văn bản dài dòng, họp hành truyền thống, không phải gu của họ. Gen Z cũng khá tự tin trong việc thể hiện bản sắc cá nhân. Họ phá vỡ nhiều chuẩn mực cũ về vẻ đẹp hay giới tính. Ở Việt Nam, dù vẫn chịu ảnh hưởng khá mạnh từ Nho giáo và mối quan hệ gia đình chặt chẽ, Gen Z vẫn đang dần định hình lối sống riêng. Đôi khi điều này tạo ra xung đột thế hệ, nhất là khi họ đòi hỏi sự thấu hiểu và giá trị tinh thần, chứ không chỉ lương thưởng. Trên toàn cầu, Gen Z đang thực hiện những cuộc phản kháng mạnh mẽ nhắm vào các định chế cũ. Từ chính trị, kinh tế, cho tới xã hội. Yêu cầu của họ khá rõ ràng: minh bạch chính trị, xóa bỏ tham nhũng, công bằng kinh tế, và bảo vệ quyền kỹ thuật số. Mức độ phản kháng thì đa dạng lắm. Có khi chỉ là phong trào ôn hòa trên mạng xã hội. Nhưng cũng có khi leo thang thành biểu tình quy mô lớn, đủ sức làm sụp đổ cả một chính phủ. Điểm chung của các phong trào Gen Z là tính bùng phát và không có người lãnh đạo rõ ràng. Không cấu trúc phân cấp chặt chẽ. Điều này giúp họ phản ứng nhanh, đồng thời khó bị đàn áp hơn so với các phong trào truyền thống. Họ cũng biến văn hóa đại chúng, như anime hay K-pop, thành ngôn ngữ chính trị. Vừa để châm biếm chính quyền, vừa để xây dựng sự đoàn kết trong nội bộ. Một vài trường hợp còn tiến tới hành động trực tiếp, như chiếm đóng các tòa nhà chính phủ. Bangladesh năm 2024 được xem là cuộc cách mạng Gen Z thực sự đầu tiên. Bắt nguồn từ phong trào sinh viên phản đối hệ thống hạn ngạch việc làm chính phủ, nó cuối cùng buộc thủ tướng phải từ chức. Sang năm 2025, Nepal cũng chứng kiến biểu tình dữ dội, sau khi chính phủ cấm tới 26 nền tảng mạng xã hội, bao gồm cả TikTok và Facebook. Thanh niên Nepal xem đây là đòn giáng mạnh vào quyền tự do ngôn luận. Họ xuống đường, thậm chí đốt phá tòa nhà quốc hội. Ở Trung Quốc thì khác một chút. Phong trào "Nằm thẳng", hay Tang ping, là một hình thức phản kháng thụ động hơn nhiều. Không biểu tình, không xuống đường. Chỉ đơn giản là từ chối tham gia guồng quay làm việc "996" khắc nghiệt, cùng áp lực xã hội về chuyện mua nhà, kết hôn. Với Gen Z, các nền tảng như TikTok, Discord, Telegram, Facebook không đơn thuần là chỗ giải trí. Chúng là diễn đàn để thảo luận, tổ chức, và lan tỏa phong trào. Tại Nepal hay Maroc, Discord thậm chí trở thành "phòng chỉ huy" cho các cuộc biểu tình. Điều thú vị là Gen Z rất giỏi dùng biểu tượng quen thuộc để truyền tải thông điệp chính trị phức tạp. Lá cờ hải tặc trong One Piece, chẳng hạn, đã trở thành biểu tượng toàn cầu cho sự giải phóng, chống lại các nhà lãnh đạo tham nhũng. Từ Indonesia, cho tới Nepal, rồi cả Madagascar. Cử chỉ chào ba ngón tay, lấy từ phim Hunger Games, cũng được dùng trong các cuộc biểu tình đòi dân chủ tại Thái Lan và Myanmar. Còn ở Hàn Quốc, Nhật Bản, người hâm mộ K-pop lại biến gậy cổ vũ thành thứ vũ khí ánh sáng đặc biệt, tạo ra không gian phản kháng rất riêng. Sự hài hước, châm biếm cũng là công cụ sinh tồn của Gen Z giữa thế giới đầy biến động. Họ có thể vừa chế meme hài hước về chính nỗi đau của mình, vừa hành động rất nghiêm túc với các vấn đề như nữ quyền hay môi trường. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đó chính là cách Gen Z đối diện với áp lực thời đại. Khác với phương Tây, nơi Gen Z tham gia chính trị khá sâu, Gen Z Việt Nam thường bị coi là thờ ơ chính trị hơn. Điều này một phần đến từ đặc thù xã hội. Tuy nhiên, vẫn có những cảnh báo về nguy cơ giới trẻ bị lôi kéo vào các hoạt động bất tuân dân sự, thông qua mạng xã hội, bằng những kích động từ bên ngoài. Nhìn chung, sự phản kháng của Gen Z Việt Nam mang tính tinh tế hơn. Không xuống đường rầm rộ như Nepal hay Bangladesh. Thay vào đó, họ chọn cách thách thức những cấu trúc cũ kỹ ngay trong văn hóa công sở và thói quen tiêu dùng hàng ngày. Âm thầm hơn, nhưng không kém phần quyết liệt. Tóm lại, Gen Z không chỉ là một nhóm tuổi đơn thuần. Đó là một hệ giá trị mới, một cách nhìn thế giới khác hẳn các thế hệ trước. Dù ở Hà Nội hay Dhaka, Seoul hay Kathmandu, họ đều đang tìm cách lên tiếng theo ngôn ngữ riêng của mình. Và có lẽ, thế giới sẽ còn phải nghe nhiều hơn từ thế hệ này trong những năm tới./.  

Hồ Phú Bông “ Bạo lực cách mạng” hay “cách mạng trên nòng súng” là dùng  bạo lực cướp chính quyền. Bạo lực đương nhiên gây hận thù. Bị hận thù, phải độc tài. Càng độc tài càng bị ám ảnh. Một câu nói vô tình, một điệu bộ châm biếm cũng bị nghi ngờ. Nhìn đâu cũng thấy kẻ thù. Vì thế chế độ cộng sản luôn ở trạng thái bất an. Dân không dám thể hiện ở mặt ngoài sẽ ngấm vào bên  trong. Nước thấm vào đất, thành mạch nước ngầm. Độc tài biết rõ, lo sợ nên bất chấp đạo đức và công luận, phải đẻ thêm luật để cai trị. Khủng bố bằng hình phạt, xử tù bằng án bỏ túi. Lại gây thêm căm phẫn. Cái vòng lẩn quẩn, không lối thoát. Về văn hóa, văn minh thì ngược lại. Tự nhiên như ánh sáng. Ánh sáng tự nó đi vào bóng tối. Ánh sáng từ miền Nam chiếu sáng ra miền Bắc. Ban đầu là vật chất “đổng, đài, đạp”. Là con búp bê biết nhắm mắt, mở mắt mà anh bộ đội cột chặt vào ba lô, đem về làm quà cho con được cả xóm tới xem. Ánh sáng là nhạc vàng. Nhạc vàng không phải chỉ chiếu sáng ở Hà Nội “thủ đô của phẩm giá con người”, của “đảng ta là đỉnh cao của trí tuệ loài người” mà lan tỏa khắp miền Bắc, đến cả rừng sâu, núi thẳm. Ánh sáng nằm trong đôi mắt ngưỡng mộ của các cô gái ở các nông trường Trần Phú, Yên Bái, Nghĩa Lộ tỉnh Hoàng Liên Sơn khi họ lén tìm gặp tù cải tạo phụ giúp đốn củi, chặt tre, nứa, dang, vầu… để sớm xong chỉ tiêu. Đổi lại, được nghe kể chuyện miền Nam, được nghe và tập hát nhạc vàng, dù giọng hát của tù khổ sai không thể nào so với các băng cassette nhão… Thân xác tuy tiều tụy nhưng cử chỉ, ngôn ngữ, cách giao tiếp của người tù vẫn là “ánh sáng”. Từ đó đã có vài chuyện tình, đẹp như những đóa hoa mong manh nở giữa núi rừng. Ánh sáng hiện tại là Internet. Có lẽ không có nước nào đang bịt mắt, bịt tai, cô lập dân như Bắc Hàn! Thế nhưng, video, phim ảnh Nam Hàn tự nó cũng chiếu sáng ra phía Bắc. Một số ít người vẫn lén coi được dù biết vô cùng nguy hiểm. Ánh sáng đó soi đường tìm đến tự do. Không phải chỉ người dân mà một số cán bộ, quan chức cũng tìm mọi cách vượt thoát, bất chấp mạng sống. Thảm cảnh vượt biển của hàng triệu người miền Nam và một số người phía Bắc sau năm 1975 là minh chứng sống và cụ thể nhất. Điều trớ trêu là tình trạng một số gia đình đại biểu quốc hội và quan chức lãnh đạo đảng cộng sản Việt Nam cũng đã và đang bí mật đi tìm “ánh sáng”. Ánh sáng đó vừa phát ra từ miệng lưỡi của người giữ hai chức to nhất nước. Ông Tô Lâm xác nhận “Những năm 1960, Sài Gòn là điểm sáng, là ‘Hòn ngọc Viễn Đông’, Singapore khi đó cũng không bằng. Nhưng hiện nay tốc độ phát triển của Singapore đã vượt rất xa“, điều mà những người tiền nhiệm không hề dám mở miệng. Ông Tô Lâm cũng nói là 50, 60 năm trước người dân Singapore mơ ước được đến bệnh viện Chợ Rẫy ở Sài Gòn chữa bệnh. Bây giờ, người Việt Nam mong muốn ngược lại, được qua Singapore. Đế quốc Mỹ hiện diện ở Singapore, Đài Loan, đặc biệt đóng quân ở Nhật, Hàn mà các  nước đó chẳng hề bị mất nước, lại là ân nhân, nước họ trở thành những con rồng từ nghèo và lạc hậu. Học từ thực tế, Việt Nam quay ra trải thảm đỏ đón chào nhiều tổng thống đế quốc Mỹ thăm viếng, người dân thì xuống đường chào đón nồng nhiệt. Không những thế còn cổ vũ việc lo “lót ổ cho đại bàng vào đẻ”! Gây ra thảm cảnh núi xương sông máu, cốt nhục tương tàn, nhân tâm ly tán với chiêu bài “giải phóng miền Nam” mà không sám hối, đã thế hàng năm cứ đến ngày 30 tháng 4 lại tổ chức mừng “chiến thắng” rầm rộ rồi kêu gọi hòa giải, hòa hợp. Nghị quyết 36 thất bại lại vừa ra thêm cái mới! (NQ 23/TW) Không chỉ thế, điều quan trọng cốt lõi và hậu quả rất lâu dài là, chương trình  giáo dục hun đúc sự căm thù cho mọi tầng lớp  trong xã hội mà cộng sản đã dày công “giáo dục” từ lúc cướp được chính quyền. Lấy thể hiện sự căm thù làm thước đo lòng trung thành với đảng! “Đạo đức” là thực hiện sự căm thù “đối tượng” mà “đối tượng” là người bị đám đông làm nhục, chửi rủa, thô lỗ, chụp mũ, bịt miệng, trói vào gốc cây xử bắn, điển hình là thời cải cách ruộng đất. Ngày nay cải cách ruộng đất đã hai năm rõ mười là tội ác tày trời. Đi “B” để “cứu” đồng bào miền Nam ruột thịt bị đế quốc Mỹ và tay sai dùng “luật 10/59 lê máy chém khắp miền Nam”. “Mỹ ngụy ăn gan người, uống máu người” thì có tác phẩm Hòn Đất, còn Mưa Đỏ đã chuyển thành phim để tuyên truyền (!) Thế nhưng thời gian tự nó chứng minh miền Nam nhân bản, văn minh, giàu có, ấm no, hạnh phúc là sự thật. Chương trình giáo dục Dân tộc, Nhân bản và Khai phóng giúp người miền Nam hòa nhập trọn vẹn với thế giới văn minh cũng là sự thật. Câu nói của ông Tô Lâm về Hòn ngọc viễn Đông và bệnh viện Chợ Rẫy xác nhận một phần sự thật đó. Vì thế những người đi “B” để “giải phóng miền Nam” là nạn nhân bi thảm của hệ thống tuyên truyền nhồi sọ dối trá và lừa bịp. Đã rõ ràng là hàng triệu người sinh Bắc tử Nam để ngày nay thành phần chóp bu của đảng ngồi mát ăn bát vàng với kẻ hầu người hạ. Đảng viên, quan chức thì tham nhũng, thối nát, “ăn không chừa thứ gì” cũng đúng với nghĩa đen. Mới đây họ còn hợp tác chiến lược 3 + 3 (ngoại giao – an ninh – quốc phòng) với kẻ thù truyền thống của dân tộc trong lúc bọn đặc tình đã mai phục ở mọi ban ngành, mọi cấp, mọi nơi. Hiện tại đang xảy ra là, một lực lượng phức tạp rầm rộ đấu tố trên mạng xã hội về cái mà họ gọi là “bọn lật sử”, “cách mạng màu”, “tự diễn biến, tự chuyển hóa” rất “hồng vệ binh” như thời Mao làm cách mạng văn hóa mà chưa thấy điểm dừng. Công khai, hung dữ, phỉ báng, thô lỗ, gạch mặt, chỉ điểm nhiều người dù những người đó phản ứng lại họ bằng lý lẽ ôn hòa. Thay vì áp dụng luật pháp để giải quyết công an lại bắt giam nạn nhân bị đấu tố và chỉ điểm. Với nhà văn Dương Thu Hương khi đặt chân vào Sài Gòn chiều ngày 30 tháng 4 thì “Tôi khóc ngày 30 tháng Tư 1975 vì thấy nền văn minh đã thua chế độ man rợ” bị bắt giam rồi ly hương, đang tị nạn tại Pháp. Với cán bộ trinh sát Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 266, Sư đoàn 341, Quân đoàn 4 nhà thơ Trần Đức Thạch thì bị “Hố chôn người ám ảnh“. Ông là một nhân chứng sống về sự dã man của bộ đội cụ Hồ. Lần thứ nhất ông bị tù 3 năm và đang bị tù lần thứ hai với bản án 12 năm ở tuổi 70. Với những người đã hy sinh như Bác sĩ Đặng Thùy Trâm, sinh viên trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Nguyễn Văn Thạc… không còn có cơ hội để biết họ là nạn nhân bi thảm của hệ thống tuyên truyền nhồi sọ và độc ác. Nhưng nhật ký dấn thân của họ càng trong sáng, cao đẹp thì tội ác của chương trình  giáo dục hun đúc sự căm thù, biến căm thù thành đạo nghĩa càng kinh tởm mà hậu quả là không biết đến bao giờ dân tộc mới trở về lại được nếp sống bao dung nhân ái cội nguồn. Một ngày nào đó những tượng đài dối trá được xây bằng chữ nghĩa, bằng bê tông cốt sắt chắc chắn phải sụp đổ vì thời gian là ánh sáng, là yếu tố khách quan. Không ai có thể nhốt được ánh sáng, còn thời gian thì không bao giờ đứng yên một chỗ./.  

Lý Thái Hùng Một quốc gia cần có tầm nhìn dài hạn, nhưng một tầm nhìn chỉ thật sự có giá trị khi được xây dựng trên nền tảng của hiện thực, có mục tiêu rõ ràng, lộ trình khả thi và cơ chế để xã hội có thể kiểm chứng, điều chỉnh qua từng giai đoạn phát triển. Một tầm nhìn càng dài, càng đòi hỏi phải chính xác về phương hướng và khiêm tốn trước những bất định của lịch sử. Nếu không, nó rất dễ trở thành một khẩu hiệu chính trị hơn là một chiến lược lớn của quốc gia. Bởi vậy, khi Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị tuyên bố Việt Nam đặt tầm nhìn đến năm 2130 trở thành “quốc gia xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao, văn minh, hiện đại, có năng lực sáng tạo và sức sống trường tồn,” điều gây ngạc nhiên không nằm ở khát vọng phát triển, mà nằm ở chính khoảng thời gian của tầm nhìn này. Từ thời điểm hiện nay đến năm 2130 là hơn một thế kỷ. Có lẽ đây là một trong những tầm nhìn dài nhất mà một chính phủ hiện đại từng công bố. Trong quản trị quốc gia, những chiến lược phát triển dài hạn thường được xây dựng trong khoảng hai mươi đến ba mươi năm. Một số quốc gia có thể đặt ra những định hướng đến năm mươi năm, nhưng luôn kèm theo các mốc đánh giá và điều chỉnh định kỳ. Hoa Kỳ không có một chiến lược quốc gia kéo dài một thế kỷ. Nhật Bản cũng không. Đức, Pháp hay Anh càng không. Ngay cả Trung Quốc, quốc gia nổi tiếng với tư duy chiến lược dài hạn, cũng chủ yếu xây dựng các mục tiêu đến năm 2035 và 2049, gắn với những cột mốc lịch sử cụ thể như một trăm năm thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Điều quan trọng hơn là các mục tiêu ấy luôn được rà soát, điều chỉnh sau mỗi kỳ đại hội đảng và từng kế hoạch 5 năm. Điều này không phải vì các quốc gia ấy thiếu khát vọng, mà vì họ hiểu rằng không một thế hệ nào có đủ khả năng dự báo chính xác tương lai của cả một thế kỷ. Một trăm năm trước, nhân loại chưa biết đến Internet, trí tuệ nhân tạo, điện thoại thông minh, công nghệ gene hay năng lượng hạt nhân. Hai mươi năm trước, rất ít người dự đoán rằng AI thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo chỉ trong vài năm. Ngay cả những tổ chức nghiên cứu hàng đầu thế giới cũng thường chỉ dự báo từ mười đến ba mươi năm với nhiều kịch bản khác nhau. Vậy điều gì khiến những người đang hoạch định chính sách ở Việt Nam tin rằng họ có thể nhìn thấy tương lai của năm 2130? Điểm đáng bàn hơn cả không phải là khoảng thời gian một trăm năm, mà là nội dung của tầm nhìn. Trong bài trình bày, ông Nguyễn Thanh Nghị sử dụng nhiều khái niệm như: Văn minh, hiện đại, sáng tạo, nhân văn, bền vững, hội nhập, xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao. Đó đều là những giá trị tích cực và là những khái niệm có thể áp dụng cho hầu hết mọi quốc gia trên thế giới. Nhưng chúng không trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: Việt Nam sẽ trở thành quốc gia như thế nào sau một thế kỷ? Một tầm nhìn quốc gia không chỉ mô tả trạng thái mong muốn, mà còn phải xác định bản sắc phát triển của quốc gia đó. Singapore lựa chọn trở thành trung tâm tài chính và logistics của châu Á. Israel xây dựng mình thành quốc gia khởi nghiệp. Hàn Quốc tập trung vào công nghệ cao và các tập đoàn toàn cầu. Hà Lan trở thành cường quốc cảng biển và logistics. Thụy Sĩ phát triển tài chính và công nghệ chính xác. Mỗi quốc gia đều lựa chọn một con đường để tạo nên lợi thế cạnh tranh của mình. Vậy Việt Nam sẽ đi theo con đường nào? Nếu sau một trăm năm, đích đến vẫn chỉ được mô tả bằng cụm từ “quốc gia xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao,” thì đó chưa phải là một chiến lược phát triển, mà mới chỉ là một trạng thái lý tưởng do giới lãnh đạo đảng Cộng Sản Việt Nam đặt ra. Một tầm nhìn có giá trị phải giúp người dân hình dung rõ đất nước sẽ trở thành quốc gia như thế nào trong tương lai. Liệu Việt Nam sẽ là một quốc gia biển hàng đầu châu Á với nền công nghiệp đại dương hiện đại? Một trung tâm bán dẫn của Đông Nam Á? Một quốc gia dẫn đầu khu vực về trí tuệ nhân tạo? Hay một nền kinh tế thị trường có năng lực cạnh tranh cao nhất ASEAN? Chỉ những mục tiêu cụ thể như vậy mới có thể trở thành cơ sở để xây dựng chiến lược, huy động nguồn lực và đánh giá kết quả. Ông Nguyễn Thanh Nghị cũng giới thiệu năm quan điểm chỉ đạo cho mô hình phát triển mới. Nhưng đọc kỹ, người ta vẫn chỉ thấy những nguyên tắc quen thuộc: Kiên định, bảo đảm vai trò lãnh đạo của đảng, lấy con người làm trung tâm, phát huy mọi nguồn lực và thực hiện đồng bộ. Đây chủ yếu là những tuyên bố về phương thức duy trì quyền lãnh đạo, chứ chưa phải là một chiến lược nhằm giải phóng sức sáng tạo của xã hội. Vì thế, câu hỏi cốt lõi vẫn bị bỏ ngỏ: Việt Nam sẽ cạnh tranh với thế giới bằng năng lực nào trong thế kỷ XXI? Một chiến lược quốc gia trong thời đại ngày nay phải xác định rõ lợi thế cạnh tranh của đất nước trong các lĩnh vực đang quyết định tương lai: Công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, chuỗi cung ứng, năng lượng, kinh tế biển, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực đổi mới sáng tạo. Thế nhưng, những vấn đề sẽ định hình vị thế của Việt Nam trong nhiều thập niên tới lại chưa được đặt vào trung tâm của tầm nhìn. Thay vào đó, bản nghị quyết vẫn dừng lại ở những khái niệm mơ hồ, khó đo lường và thiếu khả năng chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh cụ thể. Sự thiếu cụ thể ấy càng trở nên đáng chú ý khi chính ông Nghị thừa nhận rằng thế giới đang trải qua những biến đổi mang tính thời đại do khoa học, công nghệ và chuyển đổi số tạo ra. Nếu những người xây dựng nghị quyết đã nhận thức được tốc độ thay đổi ấy, thì việc phác họa một viễn cảnh đến tận năm 2130 càng đặt ra nghi vấn về tính khả thi của tầm nhìn. Chỉ cần nhìn đến năm 2050, thế giới đã chứa đựng vô số bất định: Chưa ai có thể biết trí tuệ nhân tạo sẽ tái cấu trúc thị trường lao động đến mức nào, quá trình chuyển đổi năng lượng sẽ diễn ra ra sao, hay cấu trúc quyền lực toàn cầu sẽ tiếp tục xoay quanh các quốc gia hay chuyển sang những hình thức liên kết mới. Trong một thế giới như vậy, điều cần thiết không phải là sự quả quyết về một tương lai xa xôi, mà là năng lực thích ứng, điều chỉnh và chịu trách nhiệm trước những thay đổi đang diễn ra từng ngày. Các nền dân chủ trên toàn cầu không xây dựng chiến lược một trăm năm không phải vì họ thiếu tầm nhìn. Ngược lại, họ hiểu rằng không một thế hệ nào có quyền áp đặt tầm nhìn của mình lên hai hay ba thế hệ kế tiếp. Mỗi thế hệ đều có quyền điều chỉnh con đường phát triển dựa trên hoàn cảnh mới, công nghệ mới và khát vọng mới của chính họ. Một chiến lược quốc gia càng tốt thì càng phải để lại không gian cho những người đi sau sáng tạo, chứ không phải ràng buộc họ bằng những viễn cảnh được vẽ ra từ một thế kỷ trước. Điều quan trọng hơn là tầm nhìn phải đi cùng với trách nhiệm. Một tầm nhìn trong khoảng hai mươi hay ba mươi năm vẫn còn đủ gần để xã hội kiểm chứng kết quả, để các thế hệ kế tiếp điều chỉnh sai lầm và để những người đề ra chiến lược phải chịu trách nhiệm trước lịch sử. Trái lại, một viễn cảnh kéo dài đến năm 2130 đã vượt khỏi giới hạn trách nhiệm của bất kỳ thế hệ lãnh đạo nào đang cầm quyền. Những người ban hành nghị quyết hôm nay sẽ không còn hiện diện để giải trình liệu lời hứa ấy có trở thành hiện thực hay không. Và khi một mục tiêu không còn gắn với trách nhiệm của người đề ra, nó rất dễ biến thành một lời hứa không thể kiểm chứng, một khẩu hiệu không phải trả giá nếu thất bại. Chính ở điểm này, người ta không thể không liên tưởng đến khẩu hiệu “kỷ nguyên vươn mình” được nhắc đi nhắc lại trong thời gian qua. Khẩu hiệu ấy có thể tạo cảm giác mạnh và khơi dậy sự kỳ vọng, nhưng sau hàng loạt nghị quyết, điều xã hội vẫn chưa nhận được một câu trả lời cụ thể: Việt Nam sẽ vươn mình để trở thành quốc gia gì, bằng năng lực nào, theo mô hình phát triển nào và với những tiêu chuẩn nào để đo lường thành công? Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, “vươn mình” cũng chỉ là sự hô hào tạo ấn tượng đất nước đang chuyển động, nhưng không xác định được phương hướng và cũng không buộc người đề ra nó phải chịu trách nhiệm về kết quả. Một trăm năm đủ để một dân tộc thay đổi số phận, nhưng cũng đủ dài để mọi lời hứa trở nên vô nghĩa nếu không được bắt đầu bằng những quyết sách đúng đắn ngay từ hôm nay. Lý Thái Hùng  

Bắc Hải  Khi một người nằm xuống, nghĩa tử cũng là nghĩa tận, hai bên chiến tuyến đều lùi lại phía sau. Tính đến ngày 11/7/2026, tại công viên Lê Thị Riêng, các cơ quan chức năng đã tìm thấy 49 hài cốt liệt sĩ và một ngôi mộ tập thể. Sự kiện thời sự này không chỉ dừng lại ở những cuộc đoàn tụ; nhìn rộng ra, đó còn là biểu hiện cao đẹp cho cái tình của người dân Nam Bộ. Trước khi trở thành công viên, nơi đây trước năm 1975 chính là nghĩa trang Đô Thành (thường gọi là nghĩa địa Chí Hòa) rộng khoảng 25 hecta do chính quyền Sài Gòn quản lý từ cuối thập niên 50. Đây là nghĩa trang công cộng phục vụ chính cho cư dân, nơi chôn cất từ người dân đại chúng cho đến binh lính. Theo nhà báo Cù Mai Công, “hồi Mậu Thân, nhất là đợt 2 (tháng 5-1968), chiến tranh tràn tới vòng ngoài Ông Tạ. Giao tranh dữ dội ở khu ngã tư Bảy Hiền dài dài lên Bà Quẹo. Xác lính tráng, bộ đội lẫn người dân “vô thừa nhận” được mang đến đây, chôn chung trong một hố tập thể”. Có thể thấy, giữa những năm tháng khốc liệt của chiến tranh, người miền Nam khi ấy, không phân biệt vùng miền, chiến tuyến đã lặng lẽ gom nhặt, đưa tất cả những người lính chết trận vào chôn cất tại đây. Khi tiếng súng lặng im và một sinh mệnh khép lại, người miền Nam chỉ nhìn thấy ở họ một điều duy nhất: một người con đất Việt ngã xuống xa quê, cần một nấm mồ ấm áp để yên nghỉ. “Nghĩa tử là nghĩa tận”. Khi một người đã qua đời, mọi ân oán hay lỗi lầm trước đó đều được bỏ qua. Câu tục ngữ này dường như trở thành một thứ luật pháp bất thành văn, và tinh thần ấy lại càng thể hiện rõ nét trong cốt cách bộc trực, hào sảng, đầy lòng trắc ẩn của con người Nam Bộ. Trong sự kiện Mậu Thân năm 1968 khi hàng loạt thi thể chiến sĩ Bắc Việt ngã xuống giữa các ngả đường Sài Gòn chính quyền Sài Gòn đã điều động xe cơ giới, đào những rãnh dài tại Nghĩa trang Chí Hòa để thu gom và mai táng họ chu tất dưới sự chứng kiến của người dân địa phương.  Ông Nguyễn Thành Phước, một trong những nhân chứng khi đó đã chia sẻ trên báo Dân Trí: “Lúc đó, lính công binh của chế độ cũ dùng một chiếc xe ủi, trên xe có đề chữ Tiểu đoàn 5 rõ ràng, để đào hố chôn. Thi hài chở đến bằng 5-6 chiếc xe thùng, được lực lượng lính cứu hỏa đưa xuống”  Lòng đất Chí Hòa năm xưa đã mở rộng để ôm lấy những người lính phía bên kia chiến tuyến, sự bao dung và tử tế của quá khứ hào sảng con người Nam Bộ lớn lao là vậy, thế nhưng người miền Nam lại phải nhận tiếng “nguỵ quân, nguỵ quyền”. Dẫu đã có nhà sử học lên tiếng, dẫu qua buổi tham luận, chuyên gia cũng đã thẳng thắn khuyên rằng nên thay đổi cách dùng từ, thậm chí, trong phát biểu trước Quốc hội ngày 25/11/2011, nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng cũng đã lặp lại không dưới ba lần từ “Việt Nam Cộng Hoà” và khẳng định: “Đến năm 1974 cũng Trung Quốc dùng vũ lực đánh chiếm toàn bộ quần đảo Hoàng Sa trong sự quản lý hiện tại của chính quyền Sài Gòn, tức là chính quyền Việt Nam cộng hòa. Chính quyền Sài Gòn, chính quyền Việt Nam cộng hòa đã lên tiếng phản đối, lên án việc làm này và đề nghị Liên Hiệp Quốc can thiệp”. Nhưng hiện có một bộ phận vẫn không chấp nhận điều này và vẫn khư khư giữ ý tưởng miệt thị quá khứ. Thế nhưng, dẫu định kiến có cố chấp đến đâu thì lòng đất Chí Hòa vẫn chưa bao giờ biết nói dối. Những người ngã xuống đã nằm đó suốt hơn nửa thế kỷ, bình yên dưới bóng mát của công viên Lê Thị Riêng ngày nay, nhờ vào chính nấm mồ chung mà người lính và chính quyền Sài Gòn năm xưa đã đào lên bằng lòng trắc ẩn. Khi lột bỏ đi lớp áo và tranh cãi mang màu sắc chính trị, dưới tầng đất sâu kia chỉ còn lại tình đồng bào và tấm lòng bao dung của con người Nam Bộ, một vùng đất mà sự nghĩa khí đã vượt lên trên tất cả.

Văn Nguyên Trong nhiều năm qua, mỗi khi bàn đến những rào cản đối với sự phát triển của nền kinh tế, khái niệm "điểm nghẽn thể chế" gần như luôn được nhắc đến đầu tiên. Thể chế được xem là nguyên nhân của những thủ tục rườm rà, những quy định chồng chéo và sự trì trệ trong huy động nguồn lực xã hội. Thế nhưng, phát biểu mới đây của TBT-CTN Tô Lâm cho thấy một thực tế khác: ngay cả khi thể chế đang được sửa đổi, thì khâu thực thi mới chính là rào cản lớn nhất. Ngày 4/7/2026, ông Tô Lâm yêu cầu Chính phủ khẩn trương tháo gỡ các điểm nghẽn để đạt mục tiêu tăng trưởng tối thiểu 10%, đồng thời giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô. Những vấn đề được nêu không còn dừng ở các văn bản pháp luật, mà tập trung vào hàng loạt dự án chậm triển khai, công trình bị đình trệ, đất đai bỏ hoang, nguồn lực bị "đóng băng" vì thủ tục hành chính, giải phóng mặt bằng, quy hoạch, thiếu vật liệu và đặc biệt là tâm lý né tránh trách nhiệm. Điều đáng chú ý là ông Tô Lâm còn nhấn mạnh trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu các bộ, ngành và địa phương. Thông điệp "chấm dứt tình trạng chỉ nêu khó khăn mà không có phương án giải quyết" hay yêu cầu gắn tăng trưởng với trách nhiệm cá nhân của từng bộ trưởng, bí thư, chủ tịch địa phương cho thấy trọng tâm của vấn đề không chỉ nằm ở cơ chế, mà còn ở con người thực thi cơ chế đó. Thực tế, một thể chế dù được thiết kế hợp lý đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu bộ máy thực thi thiếu tinh thần trách nhiệm, thiếu quyết đoán hoặc sợ sai, sợ chịu trách nhiệm. Khi một dự án bị đình trệ nhiều năm, khi nguồn lực xã hội bị "giam giữ" bởi các thủ tục kéo dài, hay khi doanh nghiệp phải chờ đợi vì sự chần chừ của cơ quan quản lý, thì cái giá phải trả không chỉ là thời gian và chi phí, mà còn là cơ hội phát triển của cả nền kinh tế. Chính vì vậy, nếu "điểm nghẽn thể chế" từng được xem là nút thắt lớn nhất, thì nay vấn đề đặt ra có lẽ đã chuyển sang một cấp độ khác: năng lực và trách nhiệm của bộ máy thực thi. Một thể chế có thể được sửa đổi bằng luật, bằng nghị quyết hay bằng các chương trình cải cách. Nhưng để những cải cách ấy đi vào cuộc sống, điều quyết định vẫn là đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện. Và cũng từ đó xuất hiện một câu hỏi đáng suy ngẫm: phải chăng, sau "điểm nghẽn thể chế", thách thức lớn hơn hiện nay chính là "điểm nghẽn của bộ máy thực thi"?  

Ảnh: Tướng MacArthur Phạm Hải (sưu tầm và biên tập) MacArthur đến Nhật vơi đôi bàn tay đẫm máu người Nhật, đã giết chết cả triệu quân Nhật, nhưng khi MacArthur rời Nhật về Mỹ, từ nơi dinh phủ ông ở đến Sân bay Atsugi có hàng triệu người Nhật đứng hai bên đường đưa tiễn.   Đoàn xe hộ tống đi qua những hàng nước mắt cùng tiếng hô vang dậy của người dân Nhật: Đại nguyên soái! MacArthur được người Nhật vinh danh là 1 trong 12 danh nhân nước Nhật mọi thời đại.   Bị đánh bom nguyên tử, vì sao người Nhật lại cúi đầu kính trọng tướng Mỹ?   Năm 1942 tướng MacArthur dẫn đại quân tấn công Nhật Bản, từ Melbourne đánh thẳng đến Tokyo, hai tay nhuộm máu người Nhật Bản. Vì thế người Nhật hận ông thấu xương.   Chiều ngày 30/8/1945, tướng quân MacArthur ra khỏi máy bay và đặt chân lên đất Nhật, cho dù ông không mặc quân phục và không mang theo vũ khí gì, cũng không có người tổ chức duyệt binh, nhưng thời khắc đó với 70 triệu người Nhật Bản là thời khắc kinh hoàng mà họ không thể quên, trong tâm trí mọi người chỉ còn nghĩ được hai chữ “mất nước”. Nhưng tướng MacArthur mang quân đến hòa bình, chính nghĩa, khoan dung và dân chủ.   Nền kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh rơi vào suy sụp, đến bữa trưa của Nghị viên Quốc hội cũng phải ăn cơm trộn khoai lang, cái đói bao phủ khắp nơi.   Lúc này tướng MacArthur gây áp lực khiến chính phủ Mỹ phải hỗ trợ Nhật Bản, thế là 3,5 triệu tấn lương thực và 2 tỷ Mỹ kim tức tốc được gửi đến Nhật. Ông không chỉ giữ lại chính quyền Nhật Bản mà còn đặc xá cho Thiên hoàng, thậm chí còn quan tâm đến số phận của từng người lính bình thường của Nhật Bản, giúp họ tìm con đường sống.   Theo sau ông, 400 nghìn lính Mỹ đã dùng thiện ý và tinh thần hy sinh để chinh phục người Nhật Bản. Khi đó các con hẻm trong thành phố của Nhật rất chật hẹp, một người Nhật bình thường và một người lính Mỹ to lớn nếu gặp nhau cũng khó để đi qua, vì thế thường thì người lính Mỹ sẽ nép vào một bên cho người Nhật đi trước. Người Nhật không thể không băn khoăn tự hỏi, nếu mình là kẻ chiến thắng thì có làm được như thế không?   Sau khi tướng MacArthur đến Nhật Bản, ông lập tức ra lệnh thả tội phạm chính trị, trong đó có rất nhiều Đảng viên Cộng sản, bị chính phủ Nhật bắt giam trong thời gian dài.   Ngày 25/8/1945, quân chiếm đóng của Mỹ cho phép phụ nữ Nhật thiết lập tổ chức của mình; tháng 9 cho công bố Dự luật về vai trò trong bầu cử của phụ nữ Nhật Bản; đây là lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, phụ nữ được quyền bầu cử và ứng cử.   Lúc này tại Tokyo có cô kỹ nữ được chọn làm Nghị viên thành phố, nhiều thị dân cảm thấy khó chấp nhận. Nhưng tướng MacArthur nói, mọi người chọn cô ấy để cô ấy phục vụ mọi người, đừng vì cô ấy là kỹ nữ mà kỳ thị bỏ qua. Khi đó mọi người chợt hiểu người được chọn trong bầu cử dân chủ phải là người thay mặt để vì mình làm việc, thế là sau khi hiểu ý nghĩa vấn đề họ đã quyết định chọn bầu cô kỹ nữ kia. Kết quả sau khi trở thành Nghị viên, cô đã không phụ lòng mọi người, làm được rất nhiều việc có ý nghĩa.   Vào ngày 11/10/1945, tướng MacArthur tuyên bố bỏ lệnh cấm báo chí, Nhật Bản được tự do thông tin và tự do ngôn luận.   Ngày 22/12/1945, ban hành “Luật Công hội”, giai cấp công nhân thực sự có tổ chức của mình. Ngày 1/9/1947, ban hành “Luật lao động”, quy định tiêu chuẩn tiền lương thấp nhất và thời gian làm việc nhiều nhất.   Ngày 3/2/1946, tướng MacArthur chỉ thị cho Tổng bộ Liên minh khởi thảo Hiến pháp Nhật Bản. Chính phủ Mỹ truyền đạt nguyên tắc chế định Hiến pháp cho tướng MacArthur là: Chính phủ Nhật Bản phải do toàn thể cử tri trao quyền và phải chịu trách nhiệm trước toàn thể cử tri. Ngày 3/5, quân liên minh giao ra Bản dự thảo Hiến pháp. Ngày 7/10, Quốc hội Nhật Bản thông qua Hiến pháp. Ngày 3/11, Thiên hoàng cho ban hành Tân Hiến pháp.   Đây là Hiến pháp do kẻ chiếm lĩnh chiếu theo giá trị quan phương Tây áp đặt cho kẻ bị chiếm lĩnh, nhưng lại là bản Hiến pháp đem lại phúc lợi cho nhân dân quốc gia bị chiếm lĩnh. Bản Hiến pháp nhấn mạnh quyền lợi công dân cơ bản của người Nhật Bản, xem những quyền lợi này là “quyền lợi trời cho mà không ai có quyền tước đoạt”.   Những quyền này bao gồm: quyền bầu cử, lập hội và tự do xuất bản; không có sự tham gia của luật sư thì không được định tội; bảo đảm quyền cư trú an toàn cho dân, cấm kiểm tra và tước đoạt vô cớ.   Ngày 21/10/1946, Quốc hội đã thông qua “Luật Cải cách ruộng đất”. Chính phủ Nhật Bản mua lại đất đai dư thừa của giới địa chủ, sau đó bán đất lại cho nông dân không có ruộng. Với những nông dân không có tiền mua đất, chính phủ cho vay thế chấp. Tất cả diễn ra không đổ một giọt máu, một mạng người, những người nông dân ai nấy đều có được một phần đất cho mình.   Ngày 31/3/1947, ban hành “Luật Giáo dục”. Theo đó mục tiêu hàng đầu của giáo dục là “tôn trọng sự tôn nghiêm của cá nhân, bồi dưỡng cho mọi người có lòng nhiệt huyết vì chân lý và hòa bình”. Trường học của Nhật Bản không còn nằm trong kiểm soát của chính phủ mà là do Ủy ban Giáo dục do dân chúng bầu ra quản lý. Việc chọn lựa nhà giáo, sách học và bố trí chương trình hoàn toàn do người dân tự chủ quyết định.   Năm 1952, quân chiếm đóng Mỹ trả chính quyền về cho chính phủ Nhật Bản. Sau 7 năm chiếm đóng, người Mỹ cải cách triệt để con đường phát triển của Nhật Bản, chủ quyền quốc gia từ trong tay kẻ chuyên chế trao lại cho người dân Nhật Bản, những tiền đề tiến bộ đầu tiên này giúp người Nhật bước vào con đường thênh thang.   Hơn 10 năm sau, Nhật Bản trở thành cường quốc kinh tế thứ hai thế giới, quốc gia phồn vinh, nhân dân giàu có, xã hội ổn định.   Có thể nói thêm một câu, quân chiếm đóng của Mỹ không chi một đồng tiền thuế nào của người dân Nhật Bản, chi phí của họ là lấy từ tiền thuế của người Mỹ.   Trong thời gian chiếm đóng Nhật Bản, rất nhiều người Nhật đã viết thư gửi cho tướng MacArthur yêu cầu biếu tặng đất đai của họ. Nhiều phụ nữ can đảm viết thư đề nghị được hiến thân cho tướng MacArthur, nhiều người còn viết “xin hãy cho tôi được sinh con cho ngài”.   Sáng ngày 16/4/1951, Tổng thống Harry Truman phế bỏ chức Tư lệnh quân chiếm đóng và buộc tướng MacArthur phải về nước, sự kiện này chỉ thông báo cho một số quan chức cấp cao người Nhật biết. Nhưng khi ông ngồi lên ô tô thì mới phát hiện, từ nơi dinh phủ ông ở đến Sân bay Atsugi có hàng triệu người Nhật Bản đứng hai bên đường đưa tiễn. Đoàn xe hộ tống đi qua những hàng nước mắt cùng tiếng hô vang dậy của người dân Nhật Bản: Đại nguyên soái!   Người dân Tokyo đứng chật kín hai bên đường, ai nấy rơi nước mắt, họ như hoàn toàn quên chuyện tướng MacArthur là kẻ chiếm đóng đã đánh bại quân đội quốc gia mình. Thiên hoàng đích thân đến sứ quán đưa tiễn MacArthur, tướng MacArthur cũng xúc động rơi nước mắt, nắm chặt hai tay của Thiên hoàng Hirohito.   Khi đưa tiễn, Thủ tướng Yoshida của Nhật nói: “Tướng quân MacArthur đã cứu chúng tôi ra khỏi nỗi sợ hãi, lo lắng và hỗn loạn của thất bại để đưa chúng tôi vào con đường mới do ông xây dựng, chính Ngài đã gieo trồng hạt giống dân chủ trên đất nước chúng tôi để chúng tôi bước trên con đường hòa bình, tình cảm ly biệt mà nhân dân chúng tôi dành cho Ngài không lời nào có thể diễn tả được”.   Uy lực quả bom nguyên tử của Mỹ tàn phá thành phố và nền kinh tế của Nhật Bản, nhưng về phương diện tinh thần, nước Mỹ đã hoàn toàn chinh phục được người Nhật Bản./.      

Trương Nhân Tuấn   Không có quốc gia nào bỏ ra hàng triệu tấn vũ khí, lương thực và xương máu của binh sĩ lẫn cố vấn chỉ vì "tình đồng chí anh em". Cũng không hề có chuyện làm "từ thiện" trong chính trị. Iran hiện thời giúp vũ khí lẫn tiền bạc cho Ha,mas, Hez. bolah, Hou$thi... không phải là chuyện "làm từ thiện chính trị". Người ta nói các lực lượng quân sự này là "proxy" của Iran, tức là lực lượng "tay sai" đánh Israe cho Iran. Cũng như MTDTGP ở miền Nam ngày xưa. Tổ chức này không hề là "đồng chí anh em" với cộng sản miền Bắc. MTDTGPMN được CS miền Bắc trợ giúp vũ khí, cán bộ cố vấn và bộ đội vũ trang. Đây cũng không phải là "từ thiện chánh trị" hay là "nghĩa vụ quốc tế" hay "tình đông chí anh em" mà là một thứ "proxy", một loại "cánh tay nối dài" để đánh phá miền Nam. Làm xong "nhiệm vụ lịch sử", VNCH sập tiệm, MTDTGPMN bị khai tử. Vậy mà Trung quốc đã làm chuyện đó cho VN. Mao Trạch Đông, sau khi thắng được Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch năm 1949 đã giúp cho ông Hồ không chỉ hàng trăm ngàn tấn vũ khí, lương thực, thuốc men... mà còn có gởi một giàn cố vấn cấp cao giúp ông Hồ đánh Pháp. Ngoài ra TQ còn giúp cho ông Hồ 12 sư đoàn công binh, bộ binh, phóng không... vũ trang đầy đủ để chiến đấu chống Pháp rồi chống Mỹ. Dĩ nhiên Mao giúp Hồ không phải là làm "từ thiện" hay một thứ "tình cho không biếu không"!! Nếu ta có đọc lịch sử thì ta biết là "truyền thống chống Pháp" không phải độc quyền của VN. Từ khi Pháp chiếm VN làm thuộc địa, đặc biệt năm 1884 lúc ông Patenôtre "nung chảy" cái ấn hình lạc đà mà "thiên triều" ban cho vua nhà Nguyễn, biểu tượng cho sự thần phục của triều đình An nam đối với nhà Thanh. Triều đình nhà Thanh nhận được tin này với sự bất bình, đặc biệt bà Từ hi Thái hâu. Sự phẫn nộ của cá nhân Từ Hi thái hậu đã trở thành một "affaire d'Etat - chuyện của quốc gia". Từ hi cho rằng nước Pháp đã sĩ nhục Thanh triều mà đây là chuyện không thể tha thứ. Chuyện phải đến là hai bên Pháp-Thanh xung đột quân sự hai lần, với địa bàn là Bắc kỳ (1883-1885) và mặt trận trên biển (đánh Phúc châu và phong tỏa Đài loan). Hai hiệp ước được ký kết. Hiệp ước Fournier (1883) không được thi hành. Hiệp ước Thiên tân 1885 hai bên Pháp-Thanh đồng thuận nhiều điều. Trong đó điều quan trọng hơn hết là Pháp nhượng một số lãnh thổ của VN (tổng Tụ long, mũi Bạch long v.v...) cho TQ để "vuốt giận" bà Từ hi thái hậu. Khi Mao Trạch Đông thắng Tưởng Giới Thạch, tuyên bố thành lập Trung Hoa Nhân dân Cộng hòa quốc vào tháng 10/1949, chế độ mới này nằm trong tình trạng cực kỳ bất an về an ninh. Mao nhìn thấy phe tư bản (đứng đầu là Mỹ, với Pháp là đồng minh) đang tạo ra ba mặt trận (gọng kìm) bao vây vào Trung Quốc: Một là Triều Tiên ở phía Đông Bắc. Hai là Đài Loan ở phía Đông (nơi Tưởng Giới Thạch vừa rút chạy và được Hạm đội 7 của Mỹ bảo vệ). Ba là Đông dương (Việt Nam) ở phía Nam. Truyền thống chống Pháp của Từ hi thái hâu từ nay được Mao Trạch Đông kế thừa. Mao tận lực giúp phe Việt Minh của ông Hồ đánh Pháp tại Bắc kỳ, thực chất là bảo vệ an ninh cho Trung Quốc. Miền Bắc thành một "vùng đệm an ninh" (buffer zone) chiến lược cho TQ. Mao giúp Hồ đánh Pháp là để giúp VN "giành độc lập" - kiểu làm từ thiện chánh trị - hay là ủy nhiệm cho Hồ đánh Pháp cho TQ ? Điều ta nên biết là ông Hồ đã từng hoạt động tại Trung Quốc (từ năm 1939) dưới bí danh Hồ Quang và mang quân hàm Thiếu tá thuộc Bát Lộ Quân. Tức là ông Hồ "có công" lớn trong công cuộc thống nhứt đất nước Trung hoa của Mao Trạch Đông. Ta có thể cho rằng ông Hồ có "tiền đồ xán lạn" trong chánh trường Bắc kinh. Nhưng Mao quyết định gởi ông Hồ về biên giới Việt-Hoa, trước để "đánh Pháp" cho TQ, sau là để "lấy tiếng". Mao rất muốn Trung Quốc thành "ngọn hải đăng" của phong trào giải phóng dân tộc ở thế giới thứ ba (Á-Phi-Mỹ Latinh). Giúp quân ông Hồ đánh thắng một đế quốc phương Tây như Pháp, uy tín quốc tế của Mao và Đảng Cộng sản Trung Quốc sẽ tăng vọt, tạo ra sức nặng đối trọng với cả Mỹ lẫn Liên Xô. Hệ quả Hội nghị Genève 1954, khi thấy Mỹ đe dọa can thiệp quân sự trực tiếp và Trung Quốc cần thời gian để khôi phục kinh tế sau chiến tranh Triều Tiên, Châu Ân Lai đã ép phái đoàn CSVN phải chấp nhận ký phương án chia cắt hai miền Nam - Bắc tại vĩ tuyến 17, mặc dù vị thế quân sự của Việt Minh sau trận Điện Biên Phủ có thể tiến xa hơn (tới vĩ tuyến 13). Trung Quốc muốn ông Hồ biến Bắc Việt Nam thành vùng đệm cho họ, chớ không hề muốn một nước Việt Nam thống nhứt, mạnh mẽ (có thể ngả qua LX) nằm sát biên giới với TQ. Bởi vậy khi Lê Duẩn nói "ta đánh Mỹ là đánh cho Liên Xô, cho Trung quốc". Đánh cho Liên xô là trách nhiệm của Lê Duẩn. Còn đánh (Pháp) cho TQ là sự ủy thác của Mao dành cho Hồ.  

Tôn Vân Anh   Xin chào quý vị, tôi là Tôn Vân Anh, một người xuất thân từ miền Bắc Việt Nam, đang sống và làm việc tại Ba Lan. Mấy hôm nay, chuyện tranh luận về Cờ Vàng - Cờ Đỏ sau khi tôi xuất hiện trên trang bìa của tạp chí Ba Lan là điều khiến tôi phải trăn trở. Thay vì để sự tranh cãi thì với tư cách là người trong cuộc, tôi muốn đưa ra quý vị vài lời, để ít nhất tôi muốn bảo toàn quyền được bày tỏ chính kiến của mình. Trước tiên, tôi xin phép kể câu chuyện này để quý vị dễ hình dung: Ngày 6 tháng 6 vừa qua, Mirra Andreeva bước lên bục vinh quang của French Open với tư cách là một tay vợt người Nga. Nhưng bên cạnh cô không có lá cờ Nga. Đó là một hình ảnh khiến tôi suy nghĩ rất nhiều. Nước Nga đã làm gì để một cô gái trẻ phải vô địch thế giới trong hoàn cảnh như vậy? Đó là vì sự tàn bạo và độc tài của bạo chúa Putin. Người ta thường nghĩ rằng lá cờ và đất nước là một. Nhưng thực tế không phải như vậy, lá cờ chỉ là biểu tượng chính trị của một thời đại, nó không phải Đất Nước. Mirra không chối bỏ nguồn gốc Nga của mình. Cô không phản bội dân tộc mình. Cô không xúc phạm người Nga. Ngược lại, chính vì tôn trọng người Nga nên cô không muốn một chế độ putin đang bị thế giới coi thường phủ bóng lên thành quả thể thao của mình. Bởi vì cô muốn nói rằng: tôi là một người Nga. Hai ngày sau, tôi bất ngờ nhận ra rằng câu chuyện của Mirra lại giúp tôi hiểu rõ những tranh cãi đang diễn ra xung quanh mình. Nhớ lại khoảng tháng 5 năm nay, một nhà báo của Newsweek Polska gọi điện cho tôi. Anh hỏi tôi có thời gian không? Tôi trả lời rằng có, nhưng không có nhiều. Sau đó chúng tôi gặp nhau trong một quán cà phê, làm việc cùng nhiếp ảnh gia. Mọi thứ diễn ra hoàn toàn bình thường như rất nhiều lần tôi từng tiếp xúc với báo chí Ba Lan. Tôi không biết bài báo sẽ đăng khi nào, tôi cũng không biết đó sẽ là bài viết trung tâm của cả số báo và càng không biết rằng hình ảnh của tôi cùng lá cờ vàng sẽ xuất hiện trên trang bìa Newsweek Polska. Đã thế, cờ vàng lại quá nổi trên trang nhất Newsweek Polska, tuần báo đứng thứ ba tại Ba Lan về chất lượng, uy tín và số người truy cập, con số độc giả lên tới hàng triệu mỗi tuần. Cho tới vài ngày trước, khi tôi đang đi nghỉ ở Ý, tôi nhận được tin nhắn kèm hình ảnh từ một người bạn, nói rằng anh đang đổ xăng thì bất ngờ nhìn thấy lá cờ vàng trên kệ báo. Một người bạn khác cũng gọi kể rằng "đang đi mua rau thì bắt gặp luôn cô Vân Anh với lá cờ vàng trên quầy tạp chí". Nhưng rồi ngay sau đó, tôi cũng đọc được những lời kết tội. Người ta nói rằng tôi đã "đồng lõa với Newsweek để xúc phạm người Việt Nam". Lạ quá, tôi có làm gì để xúc phạm người Việt Nam? À hóa ra, tôi không cầm cờ đỏ mà cầm cờ Vàng. Tôi đã ngạc nhiên thật sự, tại sao một người yêu lá cờ vàng lại phải cầm lá cờ đỏ để chụp ảnh? Tôi đã từng rất đỏ, phải mất rất nhiều năm miệt mài tìm hiểu để nhận ra hệ giá trị của Dân Tộc mình là gì cơ mà! Tôi là con người, tôi có tự do thể hiện quan điểm chính trị mà? Tại sao lựa chọn của tôi lại bị công kích để ép phải thể hiện quan điểm chính trị của người khác? Tôi đã hỏi rất nghiêm túc, chân thành và cầu thị. Nhưng thay vì câu trả lời, tôi chỉ nhận được những áp lực, những lời chụp mũ và những cuộc đấu tố quá giới hạn của sự vô liêm sỉ quen thuộc. Có lẽ, nhiều người đã qua tới Châu Âu rồi mà vẫn chưa phân biệt được đâu là Tổ quốc, đâu là Nhà nước, đâu là Dân tộc và đâu là một đảng cầm quyền nên vẫn bị dẫn dắt bởi những công tác dân vận của đảng cộng sản ở nước ngoài. Mirra cũng có "cờ nước Nga được cả thế giới công nhận" đó thôi, nhưng cô ấy không phải chụp ảnh với nó. Đơn giản vì Tổ Quốc của cô ta đang bị độc tài putin thao túng. Câu chuyện thế nào là Tổ Quốc, Đất Nước và Dân Tộc, thế nào là Nhà Nước và Đảng Cầm Quyền có vẻ như đã dần được ngã ngũ trong lòng một bộ phận không nhỏ người Việt chân chính, nhất là người Việt ở Ba Lan. Thế nên chiến dịch "đấu tố nhưng hơi lố" của bộ máy tuyên truyền đối ngoại của đảng cộng sản đã phải tìm lối thoát khác. Họ đổi giọng, cho các nick đỏ mọc lên để nói rằng "tôn trọng quyền lựa chọn cá nhân của Tôn Vân Anh, nhưng Tôn Vân Anh không được xúc phạm Việt Nam". Kiểu như là mấy bà nick đỏ công nhận quyền tôi chọn không lên giường với chồng của bà ấy, nhưng tôi từ chối vậy là xúc phạm cả ông chồng lẫn bà vợ?? Các bạn ấy đang nghĩ vậy thật sao? Sự thật, tôi thấy chồng của các bà là đề tài nan giải: bạo hành, độc ác, tham lam và nham hiểm, thì các bà mới là người cần có vấn đề. Một dân tộc tồn tại hàng nghìn năm. Một chế độ chính trị chỉ tồn tại trong một giai đoạn lịch sử. Hai khái niệm ấy không phải là một. Người dân Nga không phải là Điện Kremlin. Nước Nga không phải là bạo chúa Putin. Cũng như dân tộc Việt Nam không thể bị đồng nhất với bất kỳ đảng phái chính trị nào. Đó là lý do vì sao tôi không xem những lời công kích vừa qua là câu chuyện cá nhân tôi mà tôi xem đó là biểu hiện của một nền chính trị đã quá quen với việc độc quyền biểu tượng, độc quyền lòng yêu nước và độc quyền quyền được định nghĩa thế nào là Tổ quốc. Tôi không nói điều này để kể công cho bản thân. Tôi nói điều này để chỉ ra hậu quả của chủ nghĩa độc tài. Một hệ thống tồn tại bằng tuyên truyền tất yếu sẽ sợ những biểu tượng nằm ngoài tầm kiểm soát của nó. Một hệ thống tồn tại bằng sự phục tùng tất yếu sẽ khó chấp nhận quyền lựa chọn của người khác. Chính vì vậy, mỗi lần lá cờ vàng xuất hiện công khai, phản ứng dữ dội nhất lại đến từ những người đang cố bảo vệ một độc quyền đang dần mất đi sức thuyết phục trên Đất Nước tôi. Tôi trả giá khi phải chống lại những độc quyền chính trị sao? Mặc kệ. Tôi nói đây để kể tội của độc tài. Tô Lâm và Lê Minh Hưng, Bộ Chính Trị, Ban Tuyên Giáo, Mặt Trận Tổ Quốc, các tổ chức vệ tinh của Đảng CS đang là những nhân tố và mắt xích trong hệ thống độc đoán, đàn áp, tù đày, ngu dân, nuôi bò (dlv), trộm c.ướp, và b.óc lộ.t. Cờ vàng giúp cho bộ mặt độc tài ngày một phản cảm, chính nghĩa của cờ vàng ngày một hiện rõ sau khi bức màn gian trá của cờ đỏ rơi xuống. Với những anh chị muốn né tránh đề tài cờ quạt, tôi công nhận đề tài này có thể gây chia rẽ. Tuy vậy, tôi thấy rằng không thể lờ nó đi. Vì đến một lúc nào đó, thay cho "tin và yêu" vào cờ đỏ, đông đảo người dân Việt sẽ chuyển sang "hiểu và yêu" cờ vàng - như những chuyển biến mà tôi đã bước qua một cách dễ dàng, để quyết tâm đến với tình yêu cờ vàng của tôi, và bảo vệ được tình yêu đó qua nhiều thử thách. Các anh chị thấy Mirra như thế nào? Cô ấy không hề đau khổ vì không có cờ Nga đại diện! Ngược lại, Mirra đã xứng đáng làm một người Nga chân chính khi nhìn rõ đúng sai. Cô không cần cờ Nga hay Putin để được thế giới công nhận là một người Nga. Với những người vẫn dùng cờ đỏ để trang trí cho sự kiện, món ăn Việt Nam, quảng cáo du lịch Việt Nam, tôi xin chia sẻ câu chuyện ntn: Ông giáo dạy tôi, một lần sau giờ dạy tủm tỉm cười, bảo: "ôi em ơi, thầy phải thu xếp sang Việt Nam chơi vài tuần, càng sớm càng tốt". Tôi hỏi, "vậy ạ, sao thầy phải vội ạ?" Thì thầy lại cười nữa và bảo rằng "cứ thi thoảng lại có nước độc tài bị xoá sổ, tôi phải tới thăm các nước xã hội chủ nghĩa trước khi nó bị đào thải. Nhanh nhanh kẻo hết!". Đấy, Việt Nam ta có những cái vừa độc vừa lạ mà nước khác không có hoặc không còn. Thế nên cờ đỏ có thông điệp và giá trị riêng của nó - khẳng định Việt Nam đang có độc tài cộng sản điều hành và cờ đỏ không liên quan cờ vàng. Đỡ khỏi mập mờ, cũng là cái hay! Tôi không phủ nhận hay chống lại cờ đỏ ở khía cạnh đó. Nhưng rõ ràng Việt Nam có nhiều biểu tượng hay hơn cờ đỏ, ví dụ như: cờ vàng, cờ ngũ sắc, trống đồng, bông sen, cây tre, con rồng, nem rán, nón lá của Việt Nam chắc chắn đẹp hơn, ngon bổ tốt hơn và quan trọng nhất là chính nghĩa hơn so với cờ Phúc Kiến mà Quốc Tế Cộng Sản Komintern mang vào Việt Nam. Quốc tế Cộng sản đã tan, nhưng cộng sản Việt Nam vẫn quyết tâm xây dựng xã hội chủ nghĩa kể từ khi nội chiến. Đã hơn 50 năm Việt Nam cam go với cờ đỏ nhưng thực chất quãng thời gian đó chả thấm thía gì so với 4000 năm lịch sử dân tộc Việt Nam. Một chương sách không phải là một quyển sách. Người Việt sẽ còn viết nên những trang sử vẻ vang với lá cờ truyền thống mà ông cha ta để lại. Tôi nợ bà con cô bác lời cảm ơn sâu sắc. Cảm ơn đông đảo người Việt ở khắp năm châu, các bạn trẻ trong nước và các bạn ở Ba Lan đã đồng hành với tôi trong những ngày qua. Một chương sách không phải là một quyển sách. Nhưng một trang sách vừa viết những ngày qua ắt đã thay đổi phần nào nội dung của những chương tiếp tới. Cảm ơn Mirra đã cho tôi cơ hội mỉm cười với người Nga. Cảm ơn Newsweek Polska bởi trang bìa thiết kế tuyệt đẹp. Lịch sử bốn nghìn năm của dân tộc Việt Nam không bắt đầu từ năm 1945. Và cũng sẽ không kết thúc ở một chế độ chính trị bạo tàn. Và cuối cùng, xin cảm ơn câu chuyện này vì đã mở ra một cuộc đối thoại mà sớm hay muộn, dân tộc của chúng ta cũng phải đối diện với nó mà thôi. Tôn Vân Anh Warsaw, Ba Lan 20.06.2026  

Đình Long Tại Đối thoại Shangri-La, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm một lần nữa trình bày hình ảnh một Việt Nam yêu chuộng hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế và đề cao đối thoại. Những thông điệp ấy nghe rất quen thuộc, bùi tài, rất hiển nhiên và rất dễ nhận được những tràng pháo tay từ các chính khách, học giả và tướng lĩnh quốc tế. Tô Lâm nhấn mạnh ba nguyên tắc: Tôn trọng luật pháp quốc tế, tôn trọng sự khác biệt và không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong giải quyết tranh chấp (1). Nếu chỉ nghe bài phát biểu ấy, nhiều người có thể nghĩ rằng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chính trị cởi mở hơn, khoan dung hơn và văn minh hơn. Nhưng điều khiến người dân Việt Nam băn khoăn không phải là những gì ông Tô Lâm nói ở Singapore, mà là những gì đang diễn ra ngay trên đất nước mình. Bởi nếu luật pháp quốc tế phải được tôn trọng thì tại sao pháp luật trong nước nhiều khi lại bị xem như một công cụ phục vụ quyền lực hơn là một lá chắn bảo vệ người dân? Nếu sự khác biệt phải được tôn trọng trong quan hệ giữa các quốc gia thì tại sao sự khác biệt về chính kiến giữa công dân với chính quyền lại thường bị nhìn nhận như một mối đe dọa? Và nếu việc dùng sức mạnh để giải quyết tranh chấp là điều cần tránh trên trường quốc tế thì tại sao trong nhiều vụ việc dân sinh, đất đai hay khiếu kiện, người dân vẫn thường cảm thấy mình đang đứng trước một bộ máy quyền lực áp đảo mà không có khả năng đối trọng? Đó là nghịch lý lớn nhất của đời sống chính trị Việt Nam hiện nay. Đối ngoại thì nói ngôn ngữ của đối thoại, nhưng đối nội lại vận hành bằng ngôn ngữ của kiểm soát. Đối ngoại thì kêu gọi tôn trọng khác biệt, nhưng đối nội lại rất ít chỗ cho những tiếng nói khác biệt. Đối ngoại thì nói về hòa bình, nhưng đối nội lại duy trì một không khí khiến nhiều người e ngại khi bày tỏ quan điểm của mình về những vấn đề hệ trọng của đất nước. Hệ quả là xã hội dân sự ngày càng teo tóp. Các nhóm phản biện độc lập gần như biến mất. Giới trí thức ngày càng thận trọng. Nhiều tổ chức tôn giáo phải hoạt động trong khuôn khổ chật hẹp. Những người hoạt động xã hội, bảo vệ môi trường hay cổ vũ cho các quyền dân sự cơ bản luôn phải cân nhắc từng lời nói, từng bài viết. Một cơ thể xã hội mà mọi tiếng nói phản biện đều suy yếu thì khó có thể khỏe mạnh. Nó giống một bệnh nhân vẫn còn thở nhưng các dấu hiệu sinh tồn đang ngày càng yếu ớt. Trong bối cảnh ấy, các đợt đặc xá được truyền thông nhà nước ca ngợi như biểu hiện của chính sách khoan hồng lại càng làm nổi bật thêm một câu hỏi khó chịu. Hàng ngàn phạm nhân được trả tự do, nhưng có bao nhiêu người bị kết án vì các hoạt động chính trị ôn hòa, vì bày tỏ quan điểm bất đồng hay vì tham gia các hoạt động xã hội độc lập được hưởng sự khoan hồng đó? (2) Câu trả lời dường như ai cũng biết. Những người bị coi là "tù nhân lương tâm" theo cách gọi của nhiều tổ chức quốc tế hầu như vẫn vắng bóng trong các danh sách đặc xá. Điều đó khiến không ít người đặt câu hỏi: Phải chăng tiêu chí nhân đạo chỉ áp dụng cho một số loại tù nhân nhất định, còn những người bất đồng chính kiến thì không? Phải chăng mục tiêu của các đợt đặc xá không hoàn toàn xuất phát từ tinh thần hòa giải dân tộc như tuyên truyền chính thức vẫn khẳng định? Thậm chí trong dư luận còn xuất hiện những lời đồn đoán cay đắng hơn: Liệu đây có phải là hệ quả của tình trạng quá tải trong hệ thống giam giữ hay không? Không ai có thể khẳng định điều đó nếu không có những dữ liệu minh bạch. Nhưng chính sự thiếu minh bạch ấy lại là nguyên nhân làm nảy sinh các nghi vấn. Và cũng từ đây xuất hiện một câu hỏi lớn hơn. Nếu nhà nước Việt Nam thực sự tin rằng mình đang hành xử phù hợp với các chuẩn mực nhân quyền mà lãnh đạo thường xuyên nhắc đến trước cộng đồng quốc tế, tại sao không mạnh dạn mở rộng cánh cửa giám sát độc lập? Tại sao không tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các cơ chế nhân quyền của Liên Hiệp Quốc, các báo cáo viên đặc biệt hay các tổ chức quốc tế có uy tín tiếp cận thực địa và đối thoại trực tiếp với những người đang bị giam giữ vì các lý do liên quan đến chính trị và tự do ngôn luận? Một chính quyền tự tin vào sự chính danh của mình sẽ không sợ sự kiểm chứng. Chỉ những nơi còn tồn tại khoảng cách giữa lời nói và thực tế mới phải lo ngại trước ánh sáng của sự giám sát khách quan. Thế giới hôm nay không còn là thế giới của những bài đít-cua sáo rỗng. Những lời phát biểu bóng bẩy ở Shangri-La có thể tạo ra thiện cảm trong một hội trường. Nhưng uy tín của một quốc gia không được quyết định bởi những tràng pháo tay kéo dài vài phút. Nó được quyết định bởi cách quốc gia ấy đối xử với chính công dân của mình trong suốt nhiều năm. Các cường quốc có thể vẫn bắt tay Hà Nội, vì những tính toán chiến lược của họ. Họ có thể cần Việt Nam trong những bàn cờ địa chính trị phức tạp của khu vực và trên toàn cầu. Họ có thể tạm gác sang bên nhiều khác biệt để theo đuổi những lợi ích lớn hơn và sát sườn hơn đối với họ. Nhưng điều đó không có nghĩa là họ không nhìn thấy những nghịch lý đang tồn tại. Nghịch lý đó là: Việt Nam sẵn sàng làm bạn với tất cả, trừ với “thần dân” của mình!!! (3) Người dân Việt Nam càng không thể không nhìn thấy. Bởi vậy, câu hỏi cuối cùng vẫn còn nguyên giá trị: Ông Tô Lâm đang nói thật với thế giới, hay chỉ đang trình diễn một phiên bản khác để “đánh bóng Việt Nam” ra cho cho thế giới? Nếu những nguyên tắc được ca ngợi ở Shangri-La không được áp dụng cho chính người dân Việt Nam, thì đó không còn là vấn đề của riêng một bài phát biểu. Đó là vấn đề của uy tín quốc gia. Và đó cũng là vấn đề của sự thật! Bởi lịch sử đã nhiều lần chứng minh rằng: Thế giới sẽ đủ thời gian chiêm nghiệm trước khi có thể được thuyết phục bởi những lời nói dối hào nhoáng trong các diễn ngôn đối ngoại. Không ai có thể mãi mãi che giấu hiện thực bằng những bài diễn văn. Nhất là khi chính hiện thực trong đời sống nội trị đang hiển hiện từng ngày trong cuộc sống của gần một trăm triệu người dân Việt Nam (4). -- Tham khảo: (1) https://tuoitre.vn/bai-phat-bieu-19-lan-nhac-ve-hoa-binh-cua-tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-o-doi-thoai-shangri-la-20260530112909542.htm (2) https://tienphong.vn/cong-bo-quyet-dinh-dac-xa-cho-9950-pham-nhan-dang-chap-hanh-an-phat-tu-post1847638.tpo (3) https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/0320/2026/en/ (4) https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/vietnam

Trong nhiều năm qua, thế giới đã chứng kiến sự khác biệt rõ rệt giữa các quốc gia áp dụng mô hình kinh tế thị trường dân chủ và các nước theo mô hình xã hội chủ nghĩa mang tính giáo điều. Nhiều nước Bắc Âu như Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan hay Đức đã phát triển mạnh nhờ kết hợp kinh tế thị trường với dân chủ, pháp quyền và hệ thống phúc lợi xã hội hiện đại. Việt Nam cũng cần hướng đến một mô hình như vậy thay vì tiếp tục duy trì một hệ thống mang nặng tính khẩu hiệu nhưng chưa giải quyết hiệu quả các vấn đề thực tế của đất nước. 1. Phát triển kinh tế đi cùng chất lượng sống Các nước Bắc Âu và Đức không chỉ giàu có mà còn chú trọng phát triển đồng đều giữa thành thị và nông thôn. Người dân được tiếp cận giao thông hiện đại, y tế và giáo dục chất lượng cao với chi phí thấp hoặc miễn phí. Nhà nước hỗ trợ tốt cho người thất nghiệp, người già, phụ nữ mang thai và các nhóm yếu thế. Điểm đáng chú ý là khoảng cách giàu nghèo ở những nước này khá thấp. Nông thôn không bị bỏ lại phía sau vì được đầu tư mạnh về đường sá, internet, trường học và bệnh viện. Trong khi đó, ở Việt Nam, sự phát triển hiện còn mất cân đối. Các thành phố lớn phát triển nhanh nhưng nhiều vùng nông thôn và miền núi vẫn thiếu hạ tầng, y tế và giáo dục còn hạn chế. Điều này khiến khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn và tạo áp lực lên các đô thị lớn do làn sóng di cư từ nông thôn. 2. Quyền con người và sự tôn trọng công dân Các nước dân chủ phát triển coi con người là trung tâm của xã hội. Người dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền biểu đạt ý kiến và được pháp luật bảo vệ. Nhà nước bị giám sát bởi tòa án độc lập, báo chí và xã hội dân sự. Nhờ vậy, người dân cảm thấy mình được tôn trọng và có tiếng nói trong xã hội. Ngược lại, ở Việt Nam vẫn tồn tại nhiều hạn chế liên quan đến tự do ngôn luận, quyền phản biện và quyền tham gia các hoạt động xã hội. Một số vấn đề như tranh chấp đất đai, khiếu kiện kéo dài hay việc kiểm soát thông tin cũng làm nhiều người cảm thấy quyền lợi của mình chưa được bảo vệ đầy đủ. 3. Người dân cần có quyền quyết định tương lai đất nước Tại các nước Bắc Âu và Đức, chính phủ được lựa chọn thông qua bầu cử cạnh tranh và có thể bị thay thế nếu không đáp ứng được mong muốn của người dân. Quốc hội, báo chí và các tổ chức độc lập giúp kiểm soát quyền lực và hạn chế tham nhũng. Điều này giúp người dân cảm thấy lá phiếu của họ có giá trị thực sự. Trong khi đó, tác giả nhận định rằng ở Việt Nam, quyền lực chính trị hiện tập trung vào một đảng duy nhất nên người dân khó có cơ hội thay đổi lãnh đạo hoặc mô hình quản lý đất nước nếu không hài lòng. Các vấn đề liên quan đến đất đai và lợi ích nhóm cũng được cho là nguyên nhân gây ra nhiều bức xúc trong xã hội. Con đường duy nhất cho tương lai Việt Nam Việt Nam cần chuyển sang một mô hình kết hợp kinh tế thị trường thực sự với dân chủ, pháp quyền và hệ thống phúc lợi hiện đại. Đây là con đường giúp đất nước phát triển bền vững hơn, nâng cao chất lượng sống và tạo điều kiện để người dân có nhiều quyền tự do cũng như cơ hội phát triển hơn. Việt Nam có nhiều tiềm năng như dân số trẻ, vị trí địa lý thuận lợi và lực lượng lao động chăm chỉ. Nếu có những cải cách phù hợp, đất nước hoàn toàn có thể phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai. Theo LS Nguyễn Văn Đài    

Lê Bá Vận   Nước Iran  từ lâu không nghe nói đến trên diễn đàn quôc tế, đột nhiên là tin nóng bỏng hằng ngày, hằng giờ, kể từ ngày 28/2/2026. Iran bị liên quân Israel – Mỹ chủ động tấn công, đánh đòn phủ đầu. Tương quan lực lượng rất chênh lệch, Mỹ là siêu cường quân sự hạng đầu thế giới. Hiện tại tình trạng cuộc chiến đang ở thế giằng co, ____   Việt Nam cũng đối đầu với Mỹ giống Iran và đã thành công đánh đuổi Mỹ tháo chạy về nước, ngày 30/4/1975 kết thúc thắng lợi hoàn toàn. Tuy nhiên khía cạnh tương tự nổi bật, sắc nét nhất là cuộc thảm sát đẫm máu ở Việt Nam sau ngày chiến thắng 30/4, đối chiếu hành xử tàn bạo của Cách mạng ở Iran năm 1979.   Iran ở vịnh Ba Tư, Trung Đông, có diện tích 1.650.000 km2 với dân số 92 triệu, là một nước giàu dầu mỏ. Thủ đô là Tehran. Trước năm 1979 Iran là một vương quốc của triều đại dòng Pahlavi cổ kính hơn 2.000 năm. Quốc vương (Sahr) nắm giữ nhiều quyền hành vả Vương quốc Iran có chính sách thân thiện với phương Tây. Đầu năm 1978 khởi phát các cuộc biểu tình lan rộng, lớn dần chống đối chính quyền. Chính phủ đán áp thẳng tay, giải tán, bắt bớ, gây nhiều thương vong.   Tháng giêng năm 1979  quốc vương Sahr và gia quyến chấp nhận ra nước ngoài. Giáo chủ Ruhollah Khomeini (giáo phái Hồi giáo Shia) lưu vong ở Pháp, về nước thành lập nước Cộng hòa Hồi giáo, theo chế độ Thần quyền (theocracy). Hiến pháp Iran đặt nền tảng trên luật Hồi giáo Sharia. Lãnh tụ Tối cao R. Khomeini nắm quyền lực tuyệt đối, định hướng chiến lược quốc gia, và là tổng tư lệnh quân đội.  Việt Nam thì Hiên pháp điều 4 dựa trên chủ thuyết Cộng sản.   Sau ngay Cách mạng Hồi giáo Iran thành công vào tháng 2/1979, một loạt các cuộc thanh trừng đẫm máu đã diễn ra. Đây là giai đoạn củng cố quyền lực của Ayatollah Khomeini, trong đó chế độ mới loại bỏ các đối thủ chính trị, quân đội cũ và những người từng cùng tham gia cách mạng nhưng khác biệt về tư tưởng.    + Xử tử quan chức chế độ cũ (Shah): Trong những tháng đầu tiên, hàng trăm quan chức cao cấp, tướng lĩnh quân đội và cảnh sát dưới thời Shah Mohammad Reza Pahlavi (tên vị Shar cuối cùng) bị bắt giữ và xử tử ngay lập tức bởi các tòa án cách mạng, đứng đầu là giáo sĩ Sadegh Khalkhali (được mệnh danh là "thẩm phán treo cổ"). + Thanh trừng các nhóm đối lập (Cánh tả, Cộng sản, Thế tục): Các nhóm cộng sản (đặc biệt là ĐCSTudeh), các tổ chức XHCN, và những nhóm Hồi giáo cải cách. + "Cách mạng Văn hóa" và trấn áp trí thức: Các trường đại học bị đóng cửa từ năm 1980 đến 1982 để loại bỏ những người có tư tưởng phương Tây, cánh tả hoặc không ủng hộ thần quyền. + Đàn áp sắc tộc và biểu tình: Các cuộc nổi dậy của người Kurd, Turkmen và các dân tộc thiểu số khác đòi quyền tự trị bị trấn áp dã man.    Số lượng nạn nhân: Các ước tính cho rằng số người bị xử tử có thể lên tới hàng nghìn, thậm chí cao hơn . . Năm 1988, sau chiến tranh Iran-Iraq, dưới lệnh trực tiếp của Khomeini, ít nhất 4.000 đến 5.000 tù nhân chính trị – phần lớn là cộng sản hoặc cánh tả – đã bị hành quyết trong vòng vài tuần. Con số thực tế cao hơn. Đây là cuộc hành quyết tù nhân chính trị lớn nhất trong lịch sử hiện đại Trung Đông, được Tổ chức Ân xá Quốc tế mô tả là “tội ác chống lại loài người”., quy mô và tính chất ngang với diệt chủng Khmer Đỏ ở Campuchia. Về lý luận, chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan của Khomeini và chủ nghĩa Marx vô thần là hai hệ .tư tưởng không đội trời chung. Khomeini coi cộng sản là: Vô thần”, “phản Thượng đế”   Chính dách Kinh tế - Khomeini rất ít quan tâm, Ông khẳng định mình coi trọng "tinh thần hơn vật chất".[135]  Ông cũng đã nói rằng: "Tôi không thể tin rằng mục đích của tất cả những sự hy sinh này chỉ là để mua được những quả dưa rẻ tiền hơn".[136] Trong một dịp khác, ông nói: "Có ai muốn con cháu chúng ta tử vì đạo để có được một ngôi nhà tử tế không? Nó không phải là vấn đề quan trọng. Vấn đề quan trọng là thế giới bên kia".[137] Ông cũng đã tuyên bố thẳng thừng rằng "kinh tế là dành cho những con lừa" [138][Note 1]  Tỉ lệ nghèo đói đã tăng gần 45% trong 6 năm đầu cầm quyền của Khomeini.[141]  Ước tính hai đến bốn triệu doanh nhân, chuyên gia, kỹ thuật viên và thợ thủ công lành nghề" của Iran đã di cư sang các nước khác.[143][144].  Họ ra đi, không hề bị cấm đoán.   Luật Sharia rất khắt khe đối với phái nữ. Ly hôn bị cấm đoán, đa thê chấp nhận. Ngoại tình là trọng tội. Tuổi hôn nhân được hạ xuông, là 13 tuổi đối với các bé gái.… _____   Việt Nam Cộng sản sau chiến thắng 30/4/1975 đã hòa quyện thám sát chính trị và thảm sát (cướp bóc) kinh tế. Về chính trị Cộng san CS) lập ra những trại tù học tập cải tạo. Tổng số người bị giam giữ: Ước tính trên 1.000.000 người, bao gồm quân đội, công chức, cảnh sát, nhân viên các cấp của chính quyền cũ và các nhà lãnh đạo tôn giáo, nhân viên làm việc cho người Mỹ bị tập trung học tập. Khoảng 165.000 người tử vong, chết vì bệnh tật, suy dinh dưỡng, lao động khổ sai hoặc hành quyết.    Các trại giam thường nằm ở những khu vực hẻo lánh, khắc nghiệt (thường là miền Bắc hoặc vùng cao nguyên), thiếu vệ sinh, đói khát, thiếu thuốc men và phải lao động rất nặng nhọc. Tra tấn là điều phổ biến trong các trại cải tạo.[6]. Nhân cách và sinh mạng của trại tù viên được các cai tù xem không bằng súc vật. Thời gian: Tình trạng giam giữ được xem vừa là một phương tiện trả thù, vừa là một kỹ thuật tinh vi của đàn áp chính trị và nhồi sọ. Các tù nhân bị giam giữ trong khoảng thời gian từ vài tuần cho đến 18 năm.[7],"học tập về đường lối của chính phủ mới.".  Nhiều trí thức, khoa bảng miên Nam thực ra chỉ cần học trong nửa ngày là quán triệt hơn các ông CS gộc.   Về kinh tế thì Cộng sản (CS) xem miền Nam thuần túy là một chiến lợi phẩm mang tính ‘toàn diện’, quân sự lẫn dân sự. Từng đoàn xe con, xe tải sau ngày 30/4, chất đầy xe đạp, xe gắn mây và các phụ tùng, TV, tủ lạnh, quạt máy, máy may, máy giặt, vải vóc, gạo trắng… cùng với  các máy móc thiết bị trong xí nghệp sản xuất, trong các  bệnh viện, hóa chất, dược liệu… thi đua chở ra Bắc.   Bước kế tiếp với quy mô là đánh tư sản”, “xóa tư bản”, “cải tạo công thương nghiệp”: + Đợt một (X-2), ngày 10/9/1975, nhiều nhà tư sản bị bắt, tài sản bị thu giữ. + Đợt hai chiến dịch đổi tiền (X-3), ngày 22–23/9/1975. Mỗi hộ gia đình chỉ được đổi một số tiền rất hạn chế. Số còn lại gởi ngân hàng, và mất bặt tin tức. + Đợt ba “Nhất võng đả tận”. Một mẻ hốt gọn, bắt hết tóm cổ cả bọn, toàn bộ sa lưới. Năm 1976 và đặc biệt năm 1978, hàng chục ngàn hộ kinh doanh ở Sài Gòn đột ngột bị kiểm kê, niêm phong, tịch thu hoặc buộc chuyển giao tài sản. Không chỉ đại tư sản, cả tiểu thương, chủ xe, chủ xưởng nhỏ, người làm ăn vừa và nhỏ cũng bị cuốn vào vòng “cải tạo”. CS tịch thu được một số lượng rất lớn vàng, đá quý, đô la Mỹ, bất ngờ, không kịp tẩu tán. Trên 130.000 hộ dân và cán bộ miền Bắc vào Nam được phân phối nhà cửa được tịch thu.   Lời Kết: Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979 giết người như ngóe, tạo thảm sát tàn khốc, không đâu sánh bằng. Song họ thực thà, ngay thẳng, không huênh hoang. Họ chỉ bắt buộc tuân thủ luật Sharia và đã thẳng tay xử tử vài ngàn người. CSVN đã tẩm ngầm giết 165.000 người trọng trại tù cải tạo, cọng thêm gần nửa triệu thuyên nhân bỏ mình trên biển cả, "Ta không giết Bá Nhân, song Bá Nhân vì ta mà chết". CSVN rất xảo quyệt, ngụy biện, đạo đức giả.   Chiến thắng 30/4/1975 của CSVN có 2 khuyết điểm, là lỗ thủng lớn. + Một là chiến thắng đó là ủy nhiệm, do sự giúp đỡ toàn diện của Liên Xô và Trung Quốc. Xưa tiền nhân đánh thắng quân Nguyên, quân Minh, quân Thanh, mới là do tự lực. + Hai là chiến thắng đó đã đánh mất ý nghĩa, bị hoen ố vì thực chất là một vụ cướp bóc sạch của cải đồng bào miền Nam.trù phú.   Ngày nay, mỗi độ ngày 30/4 CSVN kỷ niệm thấm dần những hành vi sai trái, ngày càng bị phanh phui.  Về phía chúng ta, những nạn nhân còn sống sót và nay định cư ở nước ngoài thì chung ta kỷ niệm, ôn lại những giây phút đau lòng khi bất lực nhìn thấy cua cải bị vơ sạch, nhà cửa bị chiếm đoạt, bản thân bị uy hiếp ,,,,   Năm nay ngày 30/4 lại đến, lần thứ 51, vẫn là ngày Quốc hận trong tháng tư đen rung rợn..Song nay gió đã đổi chiều và chúng ta từ nay đón nhận ngày 30/4 trong tinh thần phấn khởi. Những lỗi lầm xưa của CS  ngày càng bộc lộ rõ nét thông qua phân tích các hô sơ mật, vạch mặt những khuất dấu. Đặc biệt chứng cứ quan trọng là lời thú nhận ngây ngô của cố Tổng bí thư Đỗ Mười.   Cố Tổng Bí Thư Đỗ Mười (nhiệm kỳ 1991-1997) lúc ông đang là ủy viên ban bí thư Trung Ương Đảng phụ trách đánh tư sản, kiểm kê và tịch thu tài sản nhân dân miền Nam, ngày 20 Tháng Hai, 1976 vào lúc 10 giờ 15 phút, trước sân tòa Đại Sứ Hoa Kỳ tại Sài Gòn, được kể lại là đã từng tuyên bố: “Giải phóng miền Nam chúng ta có quyền tịch thu tài sản trưng dụng nhà cửa, hãng xưởng, ruộng đất chúng nó [ám chỉ người dân miền Nam], xe chúng nó ta đi, vợ chúng ta lấy, con chúng nó ta bắt làm nô lệ, còn chúng nó thì ta đày đi kinh tế mới và nơi rừng sâu nước độc, chúng nó sẽ chết lần mòn.”   Lê Bá Vận.  

Lý Thái Hùng   Trong gần hai năm qua, Tô Lâm liên tục nói về một “kỷ nguyên vươn mình” của Việt Nam, kèm với những mỹ từ rất hấp dẫn: Đột phá kinh tế, tăng trưởng hai con số, tinh gọn bộ máy, quản trị hiện đại, kỷ cương, hội nhập và phát triển. Nhưng nếu nhìn kỹ vào các sắp xếp nhân sự, chính sách và chủ trương gần đây, người ta thấy rằng, bên dưới lớp sơn phát triển ấy không phải là một chương trình khai phóng xã hội, mà là một tiến trình kéo Việt Nam trở lại thời bao cấp.   Nói Việt Nam đang trở lại thời bao cấp ở thế kỷ trước nghe qua có vẻ khó tin. Sau hơn 30 năm mở cửa, người dân đã quen với kinh tế thị trường, siêu thị, ngân hàng số, điện thoại thông minh, mạng xã hội, du lịch, đầu tư nước ngoài và kinh tế tư nhân. Bao cấp, trong ký ức nhiều người, là thời tem phiếu, sổ gạo, cửa hàng mậu dịch, hợp tác xã, hộ khẩu, giấy giới thiệu và những hàng người dài chờ mua từng ký gạo, từng gram thịt, từng mét vải… Nhưng nếu hiểu bao cấp chỉ là thiếu hàng hóa thì ta sẽ bỏ sót bản chất sâu hơn của nó.   Bao cấp trước hết là một triết lý cai trị: Nhà nước kiểm soát, phân phối, cấp phép, giám sát và quyết định mọi mặt xã hội. Theo nghĩa ấy, bao cấp không chết. Nó chỉ thay hình đổi dạng và nay tái xuất hiện.   Bao cấp cũ kiểm soát người dân bằng tem phiếu, hộ khẩu, lý lịch, công an khu vực và tổ dân phố. Bao cấp mới kiểm soát người dân bằng căn cước công dân gắn chip, dữ liệu dân cư, camera, tài khoản số, hóa đơn điện tử, giấy phép hành nghề, chế tài hành chính, kiểm soát mạng xã hội và các mạng lưới an ninh cắm sâu xuống tận cấp xã.   Bao cấp cũ buộc dân xếp hàng trước cửa hàng mậu dịch. Bao cấp mới buộc dân xếp hàng trước các cổng thủ tục, hệ thống dữ liệu, quy định thuế, giấy phép và những quyết định hành chính có thể thay đổi bất cứ lúc nào. Bao cấp cũ làm dân sợ thiếu gạo. Bao cấp mới làm dân sợ bị gọi tên.   Điểm nguy hiểm của mô hình này là nó không xuất hiện như một chính sách duy nhất mà nó hiện ra qua những mảnh ghép tưởng như rời rạc nhưng có liên kết như một mạng lưới. Thật vậy, nếu ta nhìn riêng từng việc, người ta dễ bị đánh lừa. Xây dựng xã, phường “xã hội chủ nghĩa kiểu mẫu” nghe như quy hoạch đô thị. Công an tham gia và bảo đảm tăng trưởng hai con số nghe như giữ gìn trật tự để phát triển. Trao quyền cho chủ tịch UBND cấp xã tước chứng chỉ hành nghề luật sư nghe như phân cấp quản lý. Lập “luật sư công” nghe như trợ giúp pháp lý cho dân nghèo. Siết mạng xã hội nghe như chống tin giả. Mở rộng camera nghe như bảo vệ an ninh.   Nhưng khi ghép tất cả lại, bức tranh hiện ra rất rõ: Xã hội đang bị đặt vào một mạng lưới kiểm soát mới, trong đó công an không chỉ là lực lượng giữ trật tự mà đang trở thành trục chính của quản trị quốc gia, theo kiểu “tín nhiệm xã hội hóa đời sống công dân” mà Bắc Kinh đang áp dụng. Nơi đó con người không còn được nhìn như một chủ thể có quyền, mà biến thành một hồ sơ hành vi, được chấm điểm hạnh kiểm, phân loại và đối xử theo nhu cầu an ninh.   Bảy dấu hiệu sau đây của thời bao cấp xưa, nếu đặt vào cùng một trục quyền lực, sẽ cho thấy một khuynh hướng rõ rệt: Phục hồi bao cấp để phục vụ công an trị trong thời đại kỹ thuật số.   Dấu hiệu thứ nhất là lệ thuộc ngoại bang.    Thời bao cấp, Việt Nam lệ thuộc nặng nề vào các nước xã hội chủ nghĩa về lương thực, vũ khí, xăng dầu, thuốc men, công nghệ. Ngày nay, nguy cơ lệ thuộc trở lại dưới hình thức lệ thuộc vào Trung Quốc về hạ tầng, thương mại, công nghệ, nguyên liệu, vốn vay, và cả phối hợp an ninh. Chỉ trong chuyến thăm Bắc Kinh tháng 4/2026 của Tô Lâm, hai bên đã ký 32 văn kiện hợp tác; Trung Quốc hỗ trợ vốn vay, chuyển giao công nghệ và đào tạo cho các dự án đường sắt, trong khi các kênh hợp tác an ninh và thực thi pháp luật cũng được mở rộng. Việt Nam đang xích lại gần hơn với mô hình kiểm soát của Bắc Kinh. Nguy cơ không còn chỉ trong lãnh vực kinh tế mà còn tiến dần tới lằn mức mượn phương tiện Tàu, nhân sự Tàu cai trị dân Việt.   Dấu hiệu thứ hai là bóp nghẹt kinh tế nội địa.    Thời bao cấp, kinh tế tư nhân bị lên án, thị trường bị dẹp bỏ, sản xuất bị trói trong chỉ tiêu, và dân chúng phải xếp hàng mua từng loại nhu yếu phẩm. Ngày nay tư duy quản lý bao cấp đang trở lại qua những lớp thủ tục, kiểm tra, thuế vụ, hóa đơn, giấy phép, chiến dịch hành chính và sự bất định chính sách. Doanh nghiệp tư nhân được gọi là động lực phát triển trong diễn văn, nhưng trên thực tế bị đối xử như đối tượng phải quản lý, truy thu, kiểm tra và răn đe. Khi người làm ăn không biết ngày mai quy định nào sẽ thay đổi, khi một biên bản hành chính có thể làm tê liệt cơ sở kinh doanh, khi công an và thuế vụ trở thành nỗi ám ảnh thường trực, thì tinh thần thị trường bị kéo lùi về tinh thần xin-cho. Bao cấp mới không bắt dân xếp hàng mua gạo, nhưng bắt người dân và doanh nghiệp xếp hàng xin được yên ổn.   Dấu hiệu thứ ba là trấn áp tiếng nói bất đồng.    Thời bao cấp có Nhân Văn Giai Phẩm, có Chống Xét Lại, có lý lịch chính trị và những bản án dành cho người dám nghĩ khác với nhà nước. Ngày nay, hình thức có thay đổi nhưng bản chất vẫn vậy. Một bài viết, một lời bình luận, một nút “like,” một chia sẻ trên mạng xã hội cũng có thể trở thành lý do để bị gọi làm việc, bị phạt tiền, bị đe dọa hoặc bị bắt. Đặc biệt nghiêm trọng là xu hướng kiểm soát nghề luật sư. Khi chủ tịch UBND cấp xã được trao quyền tước chứng chỉ hành nghề luật sư, và khi nhà nước đề xuất mô hình “luật sư công,” thì người bảo vệ pháp lý cho dân cũng bị đưa vào vòng kiểm soát. Luật sư vốn là người đứng giữa công dân và quyền lực nhà nước; nếu luật sư bị chính quyền cơ sở đe dọa nghề nghiệp, thì người dân mất đi một trong những chiếc khiên cuối cùng trước bộ máy hành chính.   Dấu hiệu thứ tư là quyền uy công an gần như tuyệt đối.    Thời bao cấp công an có thể xông vào nhà bất kỳ lúc nào, tùy tiện đặt ra luật lệ tại chỗ, tùy tiện kết luận người dân nào là phần tử xấu, là có tư tưởng phản động. Ngày nay, một lực lượng CA kiêu binh đông gấp 10 lần ngày xưa, bắt đầu xông vào nhà dân tịch thu xe dù ngày hay đêm và dù xe không đang tham gia lưu thông. CA tùy tiện xông vào tiệm, vào nhà dân tịch thu sản phẩm, kể cả sản phẩm do dân tự nuôi hay chế tạo, mà họ bảo là không chứng minh được nguồn gốc. Không chỉ người dân là đối tượng của công an, giới doanh nhân, báo chí, luật sư, trí thức, người hoạt động xã hội đều bị nhìn qua lăng kính an ninh chính trị bằng những cặp mắt hằn thù.   Dấu hiệu thứ năm là tuyên truyền bao trùm xã hội.    Thời bao cấp, hệ thống tuyên truyền xem dân như trẻ em cần được giáo dục, chỉ dẫn và bảo vệ khỏi “tư tưởng độc hại.” Tin tức thế giới bị lọc qua lăng kính ý thức hệ. Báo chí không phải để kiểm soát quyền lực, mà để biện minh cho quyền lực. Ngày nay, dù người dân có Internet và mạng xã hội, nhà nước vẫn tìm cách dựng lại bức tường ấy bằng luật an ninh mạng, kiểm duyệt nền tảng, xử phạt người viết, chặn nội dung bất lợi và buộc truyền thông chính thống đi theo một giọng nói duy nhất. Tuyên truyền thời kỹ thuật số tinh vi hơn tuyên truyền thời loa phường, vì nó không chỉ phát đi thông điệp một chiều mà còn tìm cách bóp nghẹt các nguồn thông tin đa chiều. Và rõ ràng hơn nữa, Tô Lâm đã chính thức đặt Đài Truyền hình, Truyền thanh và Thông Tấn Xã Việt Nam dưới sự kiểm soát và chỉ đạo trực tiếp của Trung ương đảng CSVN.   Dấu hiệu thứ sáu là khuyến khích dân theo dõi lẫn nhau.    Bao cấp cũ có tổ dân phố, công an khu vực, lý lịch, kiểm điểm, báo cáo và những lời rỉ tai chính trị. Con người sống trong tâm thế dè chừng không chỉ hàng xóm, đồng nghiệp, mà cả người trong gia đình. Không khí ngột ngạt bao trùm từng ngõ, từng nhà. Ngày nay, bao cấp mới có camera, dữ liệu dân cư, định danh điện tử, tố giác online, mạng lưới an ninh cơ sở và các chiến dịch khuyến khích báo cáo vi phạm có thưởng. Nhà nước không cần lúc nào cũng hiện diện bằng một cán bộ đứng trước cửa nhà người dân. Nó có thể hiện diện qua con mắt của camera, qua cơ sở dữ liệu, qua thuật toán, qua tài khoản định danh, qua một lời tố giác và qua nỗi sợ bị ghi nhận. Người dân đang từng bước trở về thời kỳ nhìn ai cũng nghi đó có thể là người hại mình.   Dấu hiệu thứ bảy là sự trở lại của phong trào thi đua và mô hình kiểu mẫu.    hời bao cấp, con người bị cuốn vào những phong trào thi đua yêu nước, lao động xã hội chủ nghĩa, làng văn hóa, gia đình văn hóa, đơn vị kiểu mẫu. Bề ngoài là động viên xã hội; bên trong là kiểm soát tư tưởng, hành vi và sự phục tùng.   Ngày nay, khẩu hiệu “kỷ nguyên vươn mình”, “xã phường xã hội chủ nghĩa kiểu mẫu”, “tăng trưởng hai con số”, “tự hào dân tộc” có nguy cơ trở thành những thước đo chính trị mới. Chúng không chỉ nhằm tạo khí thế mà quan trọng hơn là nhằm tạo ra tiêu chí để đo lòng trung thành, để phân biệt ai hưởng ứng và ai im lặng, ai “tích cực” và ai “có vấn đề”.   Từ bảy dấu hiệu ấy, có thể nói mô hình Tô Lâm đang dựng lên không phải là cải cách theo nghĩa khai phóng. Đó là một cuộc phục hồi bao cấp trong hình hài kỹ thuật số. Nhà nước không còn phát tem phiếu, nhưng phát quyền được yên ổn. Nhà nước không còn quản lý dân bằng sổ gạo, nhưng quản lý bằng dữ liệu. Nhà nước không còn cần xếp dân vào hợp tác xã, nhưng có thể xếp dân vào những hồ sơ hành chính và an ninh. Nhà nước cũng không còn cần đóng cửa thị trường như trước, nhưng sẽ làm cho thị trường nghẹt thở bằng kiểm tra đột xuất, thuế vụ và nỗi sợ.   Điều mỉa mai là tất cả đang được thực hiện nhân danh “vươn mình”. Nhưng một đất nước không thể vươn mình nếu người dân bị thu nhỏ lại thành đối tượng cần quản lý chặt chẽ.   Bao cấp thế kỷ 20 làm xã hội tê liệt vì khiến người dân thiếu gạo, thiếu vải, thiếu xăng. Bao cấp thế kỷ 21 làm xã hội tê liệt vì khiến người dân thiếu tự do, thiếu pháp quyền, thiếu không gian thở.   Vì thế, phải gọi đúng tên hiện tượng này. Đó không phải là kỷ nguyên vươn mình. Đó là kỷ nguyên bao cấp 2.0. Và với xu hướng này, Việt Nam sẽ không đi tới tương lai, mà quay trở lại quá khứ — chỉ khác là quá khứ ấy nay có camera, dữ liệu lớn và những khẩu hiệu mới.   25/4/2026  

Nguyen Ngoc Chu MÀU HỒNG VÀ MẶT KHUẤT Khu vực TP.HCM cần không chỉ một sân bay Tân Sơn Nhất mà cần các sân bay khác nữa. Nhưng sự xây dựng sân bay Long Thành vào năm 2021 có 5 day dứt đá tảng: (1) Chưa khai thác hết khả năng của sân bay Tân Sơn Nhất và Biên Hoà. (2) Sử dụng quá nhiều đất đai. Chỉ cần không quá 1500 héc ta nhưng lại chiếm đến 5000 héc ta. Đây là do đất đai thuộc sở hữu toàn dân. Nếu là đất tư nhân, đã không thể mua được 5000 héc ta cho dự án sân bay. Nên nhớ đến trường hợp sân bay Narita của Nhật Bản – có các hộ nông dân kiên quyết không chịu di dời. Một số mảnh đất nhỏ nằm ngay trong khu quy hoạch sân bay không thể giải tỏa hoàn toàn. Đường băng số 2 (Runway ban đầu phải xây ngắn hơn thiết kế. Đường lăn và bố cục tổng thể bị lệch, uốn vòng để tránh khu đất của người dân không chịu rời đi. (3) Vốn đầu tư bị đẩy lên quá cao, lãng phí tiền đầu tư xây dựng. Với các nước trong khu vực các sân bay có công suất tương tự, vốn đầu tư chỉ trong khoảng 5-8 tỷ USD, nhưng dự toán của Long thành lên đến 16 tỷ USD. (4) Thiết kế khuyết tật. Chưa có các kết nối hợp lý với hạ tầng giao thông, đường bộ, đường sắt, đường tàu điện ngầm, với thành phố, Tân Sơn Nhất và phụ cận. (5) Khởi công chưa đúng thời điểm, trong lúc nguồn lực còn thiếu, là chưa tối ưu hoá việc sử dụng nguồn vốn. Tại sao tồn tại các khiếm khuyết lớn như vậy mà dự án vẫn được cấp tốc triển khai? Có nhiều nguyên nhân, trong số đó có “nghệ thuật tô hồng” và lobby, được thúc đẩy bởi các mục đích che dấu. Để thuyết phục phê duyệt ngay dự án sân bay Long Thành, phải nói đến hạn chế sân bay Tân Sơn Nhất. Nào là 2 đường băng gần, không thể cắt hạ cánh đồng thời. Nào là không thể mở rộng lên phía Bắc. Rằng muốn đạt công suất 50 triệu hành khách/năm cần đầu tư thêm 9,5 tỷ USD. Trong khi đó chỉ đầu tư chưa đến 5 tỷ USD cho sân bay Long Thành giai đoạn 1 đã có thêm 25 triệu hành khách/năm. Trong thực tế, thì để mở rộng sân bay Tân Sơn Nhất lên 60 triệu hành khách năm, chỉ cần đầu tư thêm không quá 1 tỷ USD. Và có thể mở rộng công suất sân bay Tân Sơn Nhất lên 70-80 triệu hành khách/năm. Bởi vì đất nước cần phát triển nhưng đang thiếu vốn, nên mới cần tận dụng tối đa công suất sân bay Tân Sơn Nhất, sân bay Biên Hoà, rồi sau mới xây sân bay Long Thành và các sân bay khác nữa. Không phải không có tầm nhìn, mà là hấp tấp vội vã. Cũng như vậy, các sân bay như Gia Bình, sân bay Ninh Bình, sân bay thứ 2 của Hà Nội phải ra đời đúng thời điểm. Chạy đua địa phương, bộ ngành và tập đoàn trong xây dựng các công trình hạ tầng giao thông, công cộng – không thể theo phong trào, mà phải dựa vào nhu cầu thực tiễn. Càng không thể dùng dự án để giữ đất. Nhưng vấn đề “dìm sân bay Tân Sơn Nhất” và “tô hồng cho sân bay Long Thành”, tiếc thay không đơn lẻ. Chiến lược đó đang được áp dụng mạnh mẽ cho đường sắt cao tốc Bắc Nam (ĐSCTBN). Năm 2019, khi Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT) đề xuất phương án (PA) thứ hai ĐSCTBN chở khách tốc độ 200 – 250 km/h và chở hàng 120 – 150 km/h với tổng mức đầu tư khoảng 26-32 tỷ USD, đối trọng lại phương án chỉ chở khách 350 km/h của Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) có tổng đầu tư 58,7 tỷ USD, nhiều người đã thở phào nhẹ nhõm. Các báo, trong đó có VietnamNet (trong chủ đề “Vì Việt Nam hùng cường”) và VnExpress (trong chủ đề “Góc nhìn”) đã đăng nhiều bài phân tích về ĐSCTBN. Đa số đã chỉ ra lợi thế vượt trội của phương án do Bộ KH&ĐT đề xuất. Phương án tốc độ 250 km/h chở khách và 120 – 150 km/h chở hàng đã được Hội đồng thẩm định nhà nước và tư vấn nước ngoài ủng hộ. Nhưng đột ngột “gió đổi chiều”. Tất cả dừng lại. Không thấy truyền thông viết về phương án của Bộ KH&ĐT và HĐTĐNN cùng tư vấn nước ngoài nữa, mà xuất hiện các bài đề cao lợi ích của phương án 350 km/h. Chỉ nêu ra hai ví dụ: a/ Chi phí xây dựng PA 350 km/h cao hơn hơn PA 250 km/h chỉ 8-9% [1].  Trên thực tế, theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2014): “High-Speed Railways in China: A Look at Construction Costs” thì tuyến 350 km/h thuần khách có chi phí cao hơn 25-30% so với tuyến 250 km/h hỗn hợp. Trong các nguyên nhân có: Bán kính cong lớn hơn; Độ dốc thấp hơn; Tỷ lệ cầu cạn/hầm cao hơn; Yêu cầu nền móng cứng hơn và Hệ thống điện & tín hiệu cao cấp hơn. Lấy ví dụ trường hợp thực tế Trung Quốc. Tuyến 250 km/h: Yinchuan – Xi’an (250 km/h) có giá thành khoảng 20-22 triệu USD/km. Trong khi tuyến 350 km/h Bắc Kinh – Thượng Hải có giá thành khoảng 30-33 triệu USD/km. Chênh lệch khoảng 35-50%. Chưa nói là nếu tốc độ 350 km/h thiết kế chở hàng thì giá thành còn cao nữa. Còn theo nguồn của Tây Ban Nha, từ báo cáo của Administrador de Infraestructuras Ferroviarias (ADIF) và High Speed Rail Atlas (UIC): 250 km/h hỗn hợp: 12-18 triệu Euro/km; 300-350 km/h thuần khách: 20-28 triệu Euro/km. Chênh lệch 30-50%. b/ Tốc độ 350 km/h thu hút 12,5% lượng khách cao hơn so với tốc độ 250 km/h [1]. Giá vé càng cao, lượng khách càng ít. Chỉ trong một số trường hợp ngoại lệ hy hữu mới có điều ngược lại. Việt Nam là nước có thu nhập thấp, giá vé tàu cao tốc 350 km/h rất đắt. Lấy đâu ra căn cứ để nói PA 350 km/h thu hút 12,5% lượng khách cao hơn PA 250km/h? Thực hư thế nào? Lấy đoạn liên tỉnh ngắn như Hà Nội – Vinh 300 km. Tàu 350 km/h mất 1h, thí dụ giá vé 600 ngàn đồng, tàu 250 km/h mất 1 h 25 phút, giá vé 400 ngàn đồng. Chênh lệch 25 phút mà giá vé gấp rưỡi, đa số người dân thu nhập thấp và trung bình lẫn cả khá đều chọn tàu tốc độ 250 km/h. Như vậy các đoạn liên tỉnh tàu tốc độ 250 km/h sẽ có lượng khách áp đảo so với 350 km/h. Tuyến Hà Nội – Tp HCM 1541 km, tốc độ 350 km/h chạy 5 tiếng, thí dụ giá vé 1,8 triệu; tàu 250 km/h mất 7h, vé 1,2 triệu. Chênh lệch 2 tiếng mà giá vé tăng 150%, thêm 600.000 đồng, đa số người dân cũng sẽ chọn tàu 250 km/h. Vậy tàu 350 km/h thu hút đông khách hơn tàu 250km/h trong trường hợp nào? Với lợi thế ngắn hơn 2 giờ, tàu 350 km/h sẽ thu hút một bộ phận khách hàng trong nhóm người thu nhập cao, cần thời gian cho công việc. Nhưng nhóm khách hàng này chỉ chiếm khoảng 10% lực lượng lao động. Hơn thế nữa, đối với 10% lực lượng lao động này, tàu 350 km/h phải đối mặt với sự giành giật gay gắt của khuyến mại hàng không và hàng không giá rẻ. Cho nên không thể kết luận tàu 350 km/h thu hút 12,5% khách hàng cao hơn so với tàu 250 km/h một cách phiến diện như vậy. Lấy một phân khúc khách hàng hẹp để kết luận chung cho tất cả chỉ là cách tô hồng nguy hiểm cho PA 350 km/h. DỮ LIỆU MÔ PHỎNG Thử đưa ra dữ liệu mô phỏng cho PA 250 km/h hỗn hợp và 350 km/h thuần khách. Tàu 350 km/h vừa chở khách vừa chở hàng chưa có nước nào xây dựng vì không an toàn. Ngay Trung Quốc, nước sở hữu công nghệ tiên tiến bậc nhất, nhiều tuyến ĐSCT nhất, cũng chưa có tuyến nào tốc độ 350 km/h vừa chở khách vừa chở hàng. Châu Âu, Nhật, Mỹ đều chưa có. Việt Nam cần loại trừ PA này. Còn dùng tàu 350km/h chở khách để chở hàng nhẹ, thì đó không phải là tàu chở hàng contener nặng theo nghĩa kinh điển mà thế giới chấp nhận. Giả thiết GDP tăng như sau: 2024 – 2035: 8%/năm; 2036 – 2045: 7%/năm, 2046 – 2055: 6%/năm, 2056 -2095: 5%/năm (đây là giả thiết lý tưởng); ĐSCTBN đưa vào khai thác năm 2035. 2.1. PA 250 km/h hỗn hợp  Thêm các giả thiết sau đây (1) Tổng vốn đầu tư 35 tỷ USD. Suất đầu tư: 35 tỷ USD/ 1541 km = 22,7 1 triệu USD/km. Theo báo cáo tài chính China State Railway Group và dữ liệu dự án công bố công khai, suất đầu tư các tuyến Trung Quốc giai đoạn 2018-2024 cho 250 km/h hỗn hợp như sau: Yinchuan -Xi’an (618 km, 250 km/h): khoảng 20-22 triệu USD/km Hefei -Anqing (360 km, 250 km/h): khoảng 18-21 triệu USD/km. Như vậy suất đầu 35 tỷ USD là hoàn toàn có cơ sở. Nó gần với đánh giá của Bộ KH&ĐT trong khoảng 26-32 tỷ USD. (2) Lãi vay 3% cho 30 năm. (3) Hành khách 15 triệu hành khách năm 2035 cho tuyến Hà Nội –TP.HCM. Giá vé 60 USD. Trục HN-TP.HCM năm 2024 có khoảng 15-17 triệu khách/năm. GDP tăng 8%/năm đến năm 2035 tăng khoảng 2,16 lần. Hệ số vận tải hành khác liên tỉnh theo ADB và WB co giãn trong khoảng 1,2-1,5. Lấy trung bình 1,3 và 16 triệu khách hiện tại, thì tới năm 2035 nhu cầu vận tải tăng 2,7 lên 43 triệu khách. Với tốc độ GDP tăng liên tục 8%/năm, đến năm 2035 GDP/đầu người đạt khoảng 10.000 USD, thì giá vé Hà Nội – TP.HCM cho tàu tốc độ 250 km/h ở mức 60 USD/vé sẽ được số đông chấp nhận. Với giá này, với thời gian khoảng 7 h, lại có thể đi đêm, ngày nên sẽ ấy 30-35% thị phần hàng không, 70-80% đường sắt cũ, 30-40% đường bộ và thu hút khách hàng mới. Nên, rất thực tế là có thị trường từ 14-17 triệu khách/năm. Giá vé 60 USD, khoảng 0,039 USD/km là giá vé rẻ. So với các nước như Trung Quốc: 0,04-0,06 USD/km và Tây Ban Nha: 0,1-0,14 USD/km đều thấp hơn khá nhiều. Mức hoà vốn cho giá vé này khoảng 60% số ghế. Như vậy doanh thu vận chuyển hành khách từ hai đầu cuối sẽ là: 15 triệu x 60 USD = 900 triệu USD. – 26 triệu khách liên đoạn. Giá trung bình 0,045 USD/km. Lượng khách ga đầu – ga cuối năm 2035 là 15 triệu. Thống kê quốc tế cho thấy lượng khách liên đoạn chiếm khoảng 60-70% tổng số khách. Con số 26 triệu khách chiếm khoảng 64% tổng khách 41 triệu. Cự ly trung bình để tính khách liên đoạn là 350 km. Đơn giá trung bình cho khách liên đoạn là 0,045 USD/km. Đơn giá thực tế Trung Quốc/ châu Âu cho tàu 250 km/h trong khoảng 0,045 – 0,065 USD/km. Lấy tối thiểu là 0,045 USD/km. Số lượng hành khách liên đoạn – km (PKM): 26 triệu x 350 km = 9,1 tỷ km/năm; Doanh thu liên đoạn năm 2035: 9,1 tỷ x 0,045 USD = 409,5 triệu USD/năm Như vậy tổng doanh thu hành khách vào năm đầu khai thác 2035 sẽ là: 900 triệu USD + 409,5 triệu USD = 1 tỷ 309,5 triệu USD. (4) Hàng hoá Một cách thận trọng ước lượng hàng hoá 2 đầu cuối vào năm 2035 là 40 triệu tấn thuộc phần đường sắt. Dự báo này dựa trên các dữ liệu cụ thể sau: Hiện tại, vận tải hàng Bắc-Nam, đường bộ chiếm khoảng 1,3-1,5 tỷ tấn/năm còn đường sắt chiếm khoảng 5-6 triệu tấn/năm, tương đương 170-220 triệu tấn/năm. Tuyệt đại đa số hàng hoá đi bằng đường bộ và đường biển. Trục chính Bắc – Nam của đường sắt chỉ vận chuyển 3-4 triệu tấn/năm. Tỷ phần vận tải hàng hoá Việt Nam vô cùng bé, chỉ chiếm khoảng 0,5% trọng lượng và khoảng 4-5% tấn/km. Số liệu tương ứng của Trung Quốc là 14-18% tấn/km và EU trong khoảng 16-18% tấn /km, còn Hoa Kỳ là 27-30% tấn/km. Với tốc độ tăng GDP 8%/năm, đến năm 2035 quy mô kinh tế tăng khoảng 2,16 lần. Độ co giãn vận tải theo GDP thường là 1,1-1,3, lấy trung bình 1,2. Với 200 triệu tấn hiện nay, với mức tăng trưởng như vậy, vào năm 2035 có thể đạt con số 500 triệu tấn (2,16 x 1,2 làm tròn = 2,5; 2, 5x 200 triệu tấn = 500 triệu tấn). Khi có tuyến đường sắt tốc độ 120-150 km/h, kinh nghiệm quốc tế cho thấy nó có thể chiếm 8-15% thị phần trục dài. Lấy 8% của 500 triệu tấn, cho ta con số 40 triệu tấn. Đây là tính toán thận trọng. Chỉ cần tăng lên 12% sẽ là 60 triệu tấn. Điều này rất khả thi khi tuyến vận tải đường sắt Bắc Nam tốc độ cao ra đời, tổ chức logistics container tối ưu, vận chuyển nhanh, giá thấp. Tiếp theo cần xác định giá cho tấn–km. theo thực tế của Trung Quốc là nước có giá thành vận tải hàng hoá thuộc nhóm thấp, thì với tàu 250 km, có tốc độ tàu hàng trong khoảng 120-150km/h, giá thành vận chuyển 1 tấn-km, thì ở Trung Quốc dao động trong khoảng 0,03-0,04 USD, và châu Âu dao động trong khoảng 0,035 – 0,065 USD/tấn-km (IFT- International Transport Forum: “Cost Efficiency in Freight Transport”). Với tuyến Hà Nội – TPHCM lấy giá trung bình 0,04 USD/tấn-km. Giá này cạnh tranh tốt với giá vận tải ô tô hiện đang trong khoảng 0,065-0,09 USD/tấn-km. Như vậy, với dự báo thận trọng 40 triệu tấn năm, doanh thu từ vận tải hàng hoá của hai đầu cuối vào năm 2035 sẽ là: 40 triệu tấn x 1541 km x 0,04 USD = 2tỷ 465 triệu USD (làm tròn). – Hàng hoá liên đoạn: Vận chuyển hàng liên tỉnh là một khâu rất quan trọng. Với dự báo hàng hai đầu cuối là 40 triệu tấn, theo thực tiễn của các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, thì lượng hàng liên đoạn chiếm khoảng 40-60% lượng hàng hai đầu cuối. Từ đó suy ra, vào năm 2035, lượng hàng hoá liên đoạn trung bình khoảng 20 triệu tấn. Khoảng cách liên đoạn là 400 km. Khoảng cách này không cạnh tranh với xe tải ở khoảng cách dưới 200 km, phù hợp với vận chuyển container giữa các trung tâm vùng, và phù hợp với thực tiễn logistics 250-600 km. Như vậy, doanh thu từ vận chuyển hàng hoá liên đoạn vào năm 2035 sẽ là: 20 triệu tấn x 400 km = 8 tỷ tấn–km x 0,04 USD = 320 triệu USD. Tổng doanh thu từ vận chuyển hàng hoá vào năm 2035 dự báo sẽ là: 2 tỷ 465 triệu USD + 320 triệu USD = 2 tỷ 785 triệu USD. (5) Kết quả năm đầu khai thác 2035 – Tổng doanh thu năm đầu (2035) 1,3095 tỷ USD (khách) + 2,786 tỷ USD (hàng) = 4,0955 tỷ USD – Chi phí vận hành và bảo trì (O&M) 3% = 1,05 tỷ USD – Trả nợ: 1,79 tỷ USD – Kết quả 2035: 4,0955 tỷ USD – 1,05 tỷ USD – 1,79 tỷ USD = 1,255 tỷ USD (lãi) PA 250 km/h cho lãi ngay từ năm đầu khai thác, không cần nguồn tiền dự phòng để bù lỗ. Với các giả thiết tăng GDP đã nêu, lượng khách và hàng sẽ tăng như sau: Khách: 7,7% (2035–45) Hàng: 6,3% (2035–45) Sau khi trừ O&M và trả nợ: Năm – Lãi năm đó (tỷ USD) – Lũy kế (tỷ USD) Lợi nhuận lũy kế 2095: khoảng 1.150 tỷ USD (2) PA 350 km/h chở khách và chở hàng nhẹ Tổng mức đầu tư 61 tỷ USD Vay lãi suất 3%/năm cho 30 năm 10 triệu hành khách năm 2035 cho tuyến Hà Nội -TP.HCM. Giá vé 90 USD. Năm 2024: Đường bay HN–TP.HCM ~ 9–10 triệu lượt/năm. Tổng khách trục Bắc-Nam (bay + tàu + xe) ~15-18 triệu. Với giả thiết GDP 2025-2035 tăng 8%/năm bằng khoảng 2,16 lần. Nhu cầu vận tải hành khách thường tăng ≈ 1,1 × GDP bằng khoảng 2,3 lần. Như vậy trục Hà Nội – TP.HCM vào năm 2035 sẽ có khoảng 20 -25 triệu khách. Nhu cầu vận tải tăng khoảng 2,3 lần, đạt khoảng 25 triệu khách vào năm 2035. Với giá vé bằng 75% giá vé máy bay, giả thiết là 75 USD, tàu 350 km/h với thời gian 5 h, có thể có 10 triệu khách vào năm 2035 chiếm 40% thị phần. Giá vé 90 USD dự kiến bằng 75% vé máy bay giá rẻ (100 USD). 15 triệu hành khách liên đoạn: Vì giá vé cao, khách liên đoạn thường chiếm 55-60% tổng số khách. Khách hai đầu cuối chiếm 35-40% số khách. Lấy thống kê tích cực 60% thì có 15 triệu khách liên đoạn. Khoảng cách trung bình liên đoạn vẫn giữ như phương án 250km/h là 350 km. Đơn giá trung bình cho khách liên đoạn là 0,067 USD/km, trong khoảng đánh giá quốc tế 0.06-0,07 USD/km cho tàu cao tốc 320-350km/h. Số lượng hành khách liên đoạn–km: 15 triệu x 350 km = 5,25 tỷ km/năm. Doanh thu hành khách liên đoạn năm 2035: 5,25 tỷ x 0,067 USD = 351,75 triệu USD. Doanh thu chở hàng hoá nhẹ. Số liệu thống kê của Trung Quốc cho thấy chỉ dùng chở hàng hoá nhẹ giá trị cao (e-commerce, linh kiện điện tử, y tế), chạy ban đêm, toa chuyên dụng. Tỷ trọng chiếm 3-8% doanh thu hành khách. Áp dụng cho tuyến 1541 km Hà Nội-TP.HCM, doanh thu chở hàng giá trị cao như sau: 1-2 đoàn tàu đêm chuyên chở hàng nhẹ; 8-12 toa; 40-60 tấn/chuyến; 300-330 đêm/năm. Đơn giá 0,3 USD/tấn/km (Trung Quốc: 0,2-0,4 USD/tấn/km). 2 chuyến/ngày; 50 tấn/chuyến; 320 ngày/năm: 2 x 50 x 320 = 32000 tấn/năm x 1541 km = 49 triệu tấn/km x 0,3 USD = 14,7 triệu USD/năm. Làm tròn 15 triệu USD. Tổng doanh thu cho tàu 350 km/h: – Đầu cuối: 10 triệu khách x 90 USD = 900 triệu USD. – Liên đoạn: 352 triệu USD. – Hàng hoá: 15 triệu USD. – Tổng: 1,117 tỷ USD/năm Doanh thu năm 2035 Hành khách 2 đầu cuối: 0,90 tỷ USD. Hành khách liên đoạn: 0,35175 tỷ USD. Tổng doanh thu hành khách: 1,252 tỷ USD. Doanh thu hàng hoá: 0,015 tỷ USD. Tổng doanh thu 2035: 1,252 + 0,015 = 1,267 tỷ USD Chi phí vận hành và bảo dưỡng (O&M): 3,5% x 61 tỷ USD = 2,135 tỷ USD/năm Trả nợ vay, 61 tỷ, 30 năm, lãi suất vay 3%. Tiền trả hàng năm (annuity) ≈ 3,11 tỷ USD/năm Tổng chi phí năm 2035: 2,135 + 3,11 = 5,245 tỷ USD Kết quả năm 2035: Doanh thu: 1,267; Chi phí: 5,245; Lỗ 3,978 tỷ USD Diễn biến theo tăng trưởng Hệ số co giãn quốc tế: Khách = 1,1 × GDP; Hàng = 0,9 × GDP. Giai đoạn 2035-2045: Khách tăng 7,7%/năm; Hàng tăng 6,3%/năm. Khi nào hòa vốn vận hành? Để không bù lỗ cần doanh thu = 5,245 tỷ. Hiện tại thu được 1,267 tỷ cần tăng ~4,1 lần.Với tăng trưởng ~7,7%/năm: Thời gian cần ≈ 20-22 năm. Khoảng năm 2056-2058 mới bắt đầu hết lỗ vận hành. Tổng bù lỗ giai đoạn 2035–2057. Tính tích lũy: Tổng lỗ khoảng 60-70 tỷ USD (tương đương toàn bộ vốn đầu tư ban đầu). Hoàn vốn? Vì lỗ tích lũy ban đầu rất lớn (~65 tỷ), nên hoàn vốn thực sự vào khoảng 2075-2080. Tức 40-45 năm sau khai thác. Bảng mốc 5 năm (xấp xỉ) PA 350 km/h chở khách + hàng nhẹ sẽ lỗ rất lớn trong 20 năm đầu. Phải bù lỗ khoảng 65 tỷ USD, phụ thuộc vào trợ cấp của ngân sách. Thời gian hoàn vốn rất lâu khoảng 43 năm kể từ khi đưa vào vận hành 2035. TIẾNG KÊU CON QUỐC QUỐC  Dự án ĐSCTBN 350 km/h, nếu cố làm bằng được, thì Nhà nước phải bù lỗ hơn hai chục năm với khoảng tiền khổng lồ trong khoảng 65 tỷ USD cho đến khi hết bù lỗ. Và để hoàn vốn đầu tư và khoản tiền bù lỗ cần đến thời gian vận hành nhiều năm. Tất nhiên, cứ kéo dài vận hành, với GDP tăng trưởng dương, thu nhập nâng cao, lượng hành khách tăng dần, tất đến ngày hết bù lỗ rồi hoàn vốn. Chỉ là khoảng thời gian 30; 50 hay 70 năm. Trong khi đó phương án tốc độ 250 km/h chở khách và 120-150 km/h chở hàng chỉ có tổng vốn đầu không quá 35 tỷ, và có lời ngay từ năm đầu tiên khai thác. Thời gian hoàn vốn không quá 20. Vào khoảng năm 2075 khi PA 350 km có thể hoàn vốn thì PA 250 km đã cho con số lời luỹ kế cả trăm tỷ USD. Sau năm 2080, với tăng trưởng của vận tải hành khách và hàng hoá, PA 250 km/h mang đến khoản lời khoảng 20-24 tỷ USD/năm, trong khi PA 350 km/h cho con số tương ứng là 7-8 tỷ USD/năm. Các tính toán trên chỉ về dòng tiền mà chưa tính đến chiết khấu % để phản ánh giá trị hiện tại ròng (NPV) của tiền. 1 tỷ USD năm 2075 rất khác với 1 tỷ USD năm 2035. Cũng chưa đưa ra tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR – Internal Rate of Return). Chỉ số IRR cho PA 250km/h ước khoảng 8-9% cao hơn NPV 5%. Trong khi PA 350 km/h có IRR khoảng 3-4% thấp hơn chỉ số chiết khấu 5%, không đạt được mức kỳ vọng. Khi đưa suất chiết khấu 5% vào mô hình, kết quả thay đổi đáng kể. Có thể đưa các dữ liệu khác. Có thể chỉ ra những điều chưa chính xác, cần bổ sung hay phải thay đổi. Nhưng xuyên suốt, với các dữ liệu mang tính khoa học, kết quả mô phỏng sẽ đưa đến lợi thế tuyệt đối của PA 250 km/h. Dưới đây là bảng so sánh lũy kế lãi/lỗ (danh nghĩa, chưa chiết khấu) của hai phương án tại các mốc cách nhau 5 năm cho đến năm 2080. Đơn vị: tỷ USD, lũy kế từ năm 2035. Chỉ có bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia mới không thể đo bằng tiền bạc, và phải hy sinh cả xương máu. Còn các dự án xây dựng kinh tế phải dựa trên hiệu quả. Gần là bài học sân bay Long Thành. Xa là bài học Điện Biên Phủ. Quyết định của Đại tướng Võ Nguyên Giáp rút pháo ra, dừng phương án đánh nhanh thắng nhanh mà chuyển sang phương án đánh chắc, tiến chắc – không chỉ đưa đến chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ mà quan trọng nữa là bớt hy sinh xương máu đồng bào. Hãy dũng cảm xem xét lại phương án tốc độ cho ĐSCTBN. Gánh nợ tài chính, không chỉ kìm hãm sức phát triển của đất nước, mà còn trao cho các hế hệ sau gánh nặng nhọc nhằn. TÀI LIỆU DẪN [1] https://www.vietnamplus.vn/tong-muc-dau-tu-so-bo-cua-duong-sat-toc-do-cao-ba%/nămc-nam-vao-khoang-6734-ty-

Nhân Tuấn Trương   (Góp ý với tác giả Giang Nguyen) (*)   Việc bài bác cá nhân ông (một cựu "trùm công an" từng tạo ra nhiều kẻ thù qua chiến dịch "đốt lò") hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bài bác đất nước Việt Nam.   Chuyến đi Mỹ lần này của TL chưa chắc chỉ mang duy nhứt một mục đích tốt đẹp là “tìm lợi ích cho đất nước”. Dưới góc nhìn chính trị, ông Tô Lâm còn có một mục đích thiết thực hơn: Tạo uy tín quốc tế nhằm củng cố quyền lực tối thượng của một Tổng Bí thư ở trong nước, làm bàn đạp vững chắc để tiến tới mục tiêu “đít ngồi hai ghế” – kiêm nhiệm cả chức danh Chủ tịch nước.   Nhìn rộng ra bối cảnh quốc gia, không một người Việt Nam nào muốn đất nước mình mãi kém phát triển. Vấn đề cốt lõi này cần được đặt lại một cách thẳng thắn cho đảng CSVN: Liệu đảng có thực sự muốn thực thi mục tiêu xây dựng nước Việt Nam “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” như đã từng hùng hồn tuyên bố từ Đại hội Đảng lần thứ X cách đây đã 20 năm hay không?   Thực tế chứng minh, không một cá nhân người dân Việt Nam nào có khả năng làm cho “đất nước khốn đốn”, ngoại trừ chính các đảng viên mang quyền lực. Đại hội X đề ra những mục tiêu vô cùng đẹp đẽ, nhưng cũng chính tại đại hội đó lại mở đường cho phép “đảng viên làm kinh tế, làm giàu không giới hạn”. Rốt cuộc, mục tiêu “đảng viên làm giàu vô giới hạn” đã đạt từ lâu, trong khi viễn cảnh “dân giàu, nước mạnh” vẫn chỉ là một ảo ảnh xa vời. Đất nước hiện đang khốn đốn chính vì tình trạng cán bộ, đảng viên lợi dụng quyền lực, chức vụ để vơ vét, làm giàu, một quá trình chỉ có thể "thành công" khi họ “ăn của dân không từ một thứ gì”. Trong bối cảnh đó, việc xuất hiện hiện tượng ngay cả “trí thức dòng chính” cũng lên tiếng đả kích ông Tô Lâm là điều dễ hiểu. Câu hỏi đặt ra là ông đã làm gì để đến mức những người trong hệ thống cũng phải chống đối? Suốt một thời gian dài, ông đóng vai trò là “thanh gươm” đắc lực của cố TBT Nguyễn Phú Trọng. Thanh gươm này đã vung lên, nhuốm máu sinh mạng chính trị của rất nhiều cán bộ, đảng viên, quan chức chế độ thông qua công cuộc “đốt lò”. Hàng ngàn, thậm chí hàng chục ngàn người đã bị tịch thu gia sản và rơi vào vòng lao lý. Kẻ thù của ông Tô Lâm trong chính nội bộ hiện nay có thể nói là “nhiều như muỗi Cà Mau”.   Khi bàn luận về những vấn đề của đất nước, có mặt tốt mặt xấu, nguyên tắc tối thượng là không ai có quyền buộc ai phải “câm mồm”, ngay cả khi sự thảo luận ấy diễn ra trong một thể chế độc tài, công an trị. Nhìn lại 40 năm gọi là “đổi mới”, khách quan mà nói, đó cũng là 40 năm phung phí vô vàn tài lực và thời gian của dân tộc. Sự phí phạm lớn nhứt của thể chế là không chịu tiếp nhận ý kiến của người ngoài đảng, thậm chí sẵn sàng bỏ tù những chuyên gia, trí thức dám nói lên sự thật trái với ý đảng.   Nhiều ý kiến binh vực thường đưa ra luận điệu kiểu thách thức: "Giỏi thì qua Mỹ vận động Nhà Trắng giảm thuế cho hàng Việt Nam xem có làm nổi không?". Tư duy này hoàn toàn sai lệch. Nguyên tắc quản trị quốc gia là: Ai làm không được thì hãy tránh ra, để nhường chỗ cho người khác có năng lực, có tầm nhìn vươn lên gánh vác. Thêm vào đó, việc viện cớ ông Tô Lâm đã 70 tuổi mà vẫn phải lặn lội “lo cho nước, cho dân” để đòi hỏi sự cảm thông là một lập luận không ổn thỏa. Đất nước gần trăm triệu dân đâu thiếu những người trẻ tuổi, tài giỏi, có năng lực hội nhập hơn ông Tô Lâm nhiều lần? Chỉ có một hệ thống bế tắc mới ép một người đã đến tuổi lụm cụm lên nắm quyền lãnh đạo tối cao.   Chuyện ông Tô Lâm kém tiếng Anh hay kỹ năng ngoại giao không phải là điều quan trọng để bàn tới. Nhưng chuyện Việt Nam đang “tụt hậu vài chục năm” so với khu vực, hay nguy cơ hiện hữu “chưa thoát nghèo đã già” là những sự thật cay đắng đang hiển hiện. Vậy, ai sẽ là người phải đứng ra chịu trách nhiệm lịch sử cho những thực trạng này, nếu không phải là Đảng CSVN?   Sử sách rồi đây sẽ rất công bằng khi ghi lại những gì ông Tô Lâm thực sự gặt hái được qua chuyến đi Mỹ kỳ này, cũng như di sản ông để lại. Ông có thực sự “vì dân, vì nước” hay không, thời gian một, hai năm nữa sẽ đưa ra những bằng chứng rõ ràng nhứt./. Nhân Tuấn Trương   ----------------------------- (*) Tác giả Nguyễn Giang vừa có một bài viết bày tỏ sự bất bình trước các ý kiến chê bai chuyến thăm Mỹ của Tổng Bí thư Tô Lâm. Tác giả cho rằng những lời công kích này không phải là phản biện mang tính xây dựng mà chỉ thể hiện sự bực tức, phủ nhận nỗ lực của ông Tô Lâm trong việc tìm kiếm lợi ích kinh tế cho đất nước, đặc biệt là tháo gỡ rủi ro từ chính sách thuế của Mỹ. Tác giả nhấn mạnh cần đánh giá khách quan và nhân văn đối với chuyến đi, nhìn vào sự vất vả, áp lực và thiện chí “vì nước vì dân” của một lãnh đạo cao tuổi như ông Tô Lâm phải di chuyển đường dài, làm việc liên tục. Việc chê bai khả năng tiếng Anh hay hình thức bề ngoài bị coi là hời hợt, bởi năng lực lãnh đạo không phụ thuộc vào việc nói tiếng Anh lưu loát. Cuối cùng, bài viết cảnh báo rằng nếu không giảm được thuế quan, hàng chục triệu lao động và doanh nghiệp Việt Nam có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, kéo theo nguy cơ tụt hậu kinh tế. Vì vậy, việc công kích nỗ lực đối ngoại của ông Tô Lâm là khó chấp nhận và thiếu trách nhiệm với vận mệnh chung của đất nước. FB Giang Nguyenhttps://www.facebook.com/giang.b.nguyen.73  

Nguyen Ngoc Bao Dựa trên tình hình vụ kiện *John Doe v. Socialist Republic of Vietnam et al.* (số hồ sơ 1:25-cv-03226-CJN) tại Tòa án Liên bang Quận Columbia, và cập nhật đến ngày 19/2/2026, ông Tô Lâm – bị cáo chính trong vụ kiện, hiện là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (CSVN) – đang đối mặt với các rủi ro pháp lý đáng kể. Ông đã nhận summons (lệnh triệu tập) từ tòa án nhưng không phản hồi, dẫn đến entry of default (phán quyết vắng mặt) chống lại ông ngày 11/2/2026. Ông đang công du Hoa Kỳ từ 18-20/2/2026 để tham dự cuộc họp khai mạc Board of Peace về Gaza tại Washington D.C., mời bởi Tổng thống Donald Trump. Dưới đây là phân tích chi tiết về khó khăn ông Tô Lâm có thể gặp phải trong vụ kiện, quyền miễn trừ (immunity), và tác động theo Justice Against Sponsors of Terrorism Act (JASTA – Đạo luật Công lý Chống Tài trợ Khủng bố, 2016), kết hợp với Foreign Sovereign Immunities Act (FSIA – Đạo luật Miễn trừ Chủ quyền Nước ngoài, 1976). Phân tích sẽ dựa trên luật Hoa Kỳ, thực tiễn tòa án, và tình hình ngoại giao. 1. Khó Khăn Của Ông Tô Lâm Với Vụ Kiện Trong Chuyến Công Du Hoa Kỳ đang diễn ra Ông Tô Lâm đang ở Hoa Kỳ vào ngày 19/2/2026, và vụ kiện đang diễn ra với entry of default chống lại ông (11/2/2026) và Việt Nam (4/2/2026). Các khó khăn bao gồm: – Rủi Ro Bị Bắt Giữ Hoặc Triệu Tập: Theo 28 U.S.C. § 566 (quyền hạn của U.S. Marshals Service – Dịch vụ Cảnh sát Liên bang Hoa Kỳ), tòa án có thể ra lệnh cho Marshals bắt giữ bị cáo để xuất hiện tại tòa nếu có entry of default. Một số nguồn (như bài đăng trên Facebook từ nguyên đơn) gợi ý tòa có thể ra lệnh bắt ông Tô Lâm để buộc xuất hiện. Tuy nhiên, thực tế khó xảy ra vì: – Quyền Miễn Trừ Ngoại Giao (Diplomatic Immunity): Là lãnh đạo quốc gia đang công du chính thức (mời bởi Tổng thống Trump), ông có thể được hưởng miễn trừ tuyệt đối theo Công ước Vienna về Quan hệ Ngoại giao 1961 (Article 29-31), mà Hoa Kỳ là thành viên. Miễn trừ này bảo vệ khỏi bắt giữ, triệu tập, và truy tố trong thời gian công du. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (Department of State) thường cấp “diplomatic visa” hoặc công nhận miễn trừ cho lãnh đạo nước ngoài. – Thực Tế Ngoại Giao: Hoa Kỳ khó bắt lãnh đạo một quốc gia đối tác (Việt Nam là đối tác chiến lược toàn diện với Hoa Kỳ từ 2023) vì rủi ro ngoại giao. Các trường hợp tương tự như vụ bắt cựu lãnh đạo Panama Manuel Noriega (1989) là ngoại lệ, thường liên quan chiến tranh hoặc cáo buộc hình sự nghiêm trọng hơn. Vụ kiện này là dân sự, không phải hình sự. – Hậu Quả Ngoại Giao Và Cá Nhân: – Ảnh Hưởng Chuyến Thăm: Có thể gây căng thẳng ngoại giao, với truyền thông Hoa Kỳ đưa tin (như Reuters, …). Nguyên đơn có thể yêu cầu tòa can thiệp, dẫn đến trì hoãn hoặc hủy lịch trình. Ông có thể bị chất vấn hoặc biểu tình từ cộng đồng người Việt hải ngoại. – Hạn Chế Di Chuyển: Nếu tòa ra lệnh bắt, ông có thể bị hạn chế rời Hoa Kỳ hoặc bị theo dõi bởi Marshals, dù miễn trừ ngoại giao có thể bảo vệ. – Không Hưởng Quyền Miễn Trừ Theo JASTA: JASTA sửa đổi FSIA để loại bỏ miễn trừ chủ quyền cho các quốc gia hoặc quan chức liên quan đến “hành vi khủng bố” trên đất Hoa Kỳ hoặc hỗ trợ khủng bố (18 U.S.C. § 2333). Vụ kiện viện dẫn JASTA vì cáo buộc ông Tô Lâm (lúc là Bộ trưởng Công an năm 2022) liên quan đến bắt cóc, tra tấn (được coi là “hành vi khủng bố” dưới TVPA và ATA), và hỗ trợ proxy Iran. Theo JASTA, miễn trừ bị bác bỏ nếu hành vi gây thương vong cho công dân Hoa Kỳ và liên quan khủng bố, ngay cả với quan chức (không cần quốc gia bị chỉ định là nhà tài trợ khủng bố). Tòa án có thể bác miễn trừ theo FSIA §1605B (ngoại lệ khủng bố). Tuy nhiên, miễn trừ ngoại giao có thể ưu tiên hơn trong chuyến thăm. 2. Tác Động Của Vụ Kiện Sau Khi Ông Tô Lâm Hết Chức Tổng Bí Thư Sau khi hết chức (hết nhiệm kỳ hoặc từ chức), miễn trừ sẽ giảm, và vụ kiện có thể ảnh hưởng cá nhân ông mạnh mẽ hơn: – Miễn Trừ Giảm: – Miễn Trừ Chức Vụ (Functional Immunity): Theo common law Hoa Kỳ (từ phán quyết Samantar v. Yousuf, 2010), quan chức hết chức vẫn có miễn trừ cho hành vi chính thức (official acts), nhưng JASTA có thể bác bỏ nếu cáo buộc là khủng bố. Tòa án có thể coi hành vi năm 2022 là “official acts” (lúc là Bộ trưởng Công an), nhưng JASTA cho phép kiện quan chức cá nhân nếu liên quan hỗ trợ khủng bố (18 U.S.C. §2337, nhưng ngoại lệ cho hành vi khủng bố). FSIA §1605A cho phép kiện “official, employee, or agent” của quốc gia tài trợ khủng bố, nhưng Việt Nam hiện không bị chỉ định là nhà tài trợ khủng bố (chỉ có Iran, Syria, Sudan, Cuba). JASTA mở rộng ngoại lệ cho các quốc gia không chỉ định, nếu hành vi gây hại trên đất Hoa Kỳ hoặc hỗ trợ khủng bố. Nếu tòa chứng minh cáo buộc, miễn trừ có thể bị bác. – Tác Động Cá Nhân: – Bồi Thường Và Tài Sản: Nếu default judgment chuyển thành phán quyết cuối cùng (FRCP 55(b)), ông có thể bị buộc bồi thường (1 tỷ USD), và tài sản cá nhân tại Hoa Kỳ hoặc quốc tế có thể bị phong tỏa. – Hạn Chế Nhập Cảnh Và Du Lịch: Có thể bị cấm nhập cảnh Hoa Kỳ (dưới INA §212(a)(3)(B) cho liên quan khủng bố), hoặc bị bắt nếu đến các quốc gia có thỏa thuận dẫn độ với Hoa Kỳ. – Truy Tố Hình Sự: Vụ kiện dân sự có thể dẫn đến điều tra hình sự (FBI, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ), đặc biệt nếu cáo buộc khủng bố (dưới 18 U.S.C. §2339A – hỗ trợ vật chất cho khủng bố). – Danh Tiếng Và Chính Trị: Ảnh hưởng danh tiếng cá nhân, có thể bị dùng làm lý do trừng phạt Việt Nam (như Global Magnitsky Act, trừng phạt cá nhân vi phạm nhân quyền). 3. Kết luận Theo JASTA, vụ kiện có cơ sở pháp lý mạnh để bác bỏ miễn trừ, vì cáo buộc liên quan “hành vi khủng bố” (bắt cóc, tra tấn công dân Hoa Kỳ) và “tiếp tay tổ chức khủng bố” (hỗ trợ proxy Iran). Tuy nhiên, miễn trừ ngoại giao và lợi ích ngoại giao Hoa Kỳ-Việt (đặc biệt dưới TT Trump, người mời ông Tô Lâm) có thể bảo vệ ông trong chuyến thăm hiện tại. Sau khi hết chức, rủi ro cá nhân tăng cao, vì JASTA ưu tiên công lý cho nạn nhân khủng bố hơn miễn trừ truyền thống. Việt Nam nên xem xét phản hồi tòa để tránh phán quyết cuối cùng, nhưng im lặng hiện tại làm tăng rủi ro./.

Tiến sĩ Đinh Hoàng Thắng Trong mấy ngày gần đây, các bài phóng sự về Tổng Bí thư ĐCSVN Tô Lâm xuất hiện trên truyền thông Pháp và Hoa Kỳ không chỉ đơn thuần là những câu chuyện về một cá nhân lãnh đạo hàng đầu của Đảng. Nó trở thành biểu tượng cho cách phương Tây đang nhìn nhận quỹ đạo chính trị của Việt Nam. Một đất nước tự tin, cải cách và cởi mở hơn sẽ không cần lo ngại trước bất kỳ ẩn dụ nào – bởi khi thực tế thay đổi, cách nhìn cũng sẽ thay đổi theo. Đừng quên một tư tưởng từ Nho gia, nhưng đã trở thanh minh triết của dân gian: “Thuốc đắng giã tật, sự thật mất lòng!” Khi Tạp chí Courrier international (Pháp) sử dụng đến ẩn dụ “Frankenstein lai tạp giữa Tập Cận Bình và Vladimir Putin” (1), hay khi The New York Times (Mỹ) nhấn mạnh đến xu hướng tập trung quyền lực cao độ (2) để nói về Tổng Bí thư Tô Lâm, điều này không chỉ phản ánh phong thái tự do và chuộng giật gân của nền báo chí phương Tây. Nó phản ánh mối hoài nghi sâu sắc và cố hữu về con đường và thể chế mà Việt Nam đang lựa chọn để tiến bước. Độc giả nào muốn đọc hai bài báo trên qua bản dịch, phần nào có thể tham khảo ngay tại chú thích dưới bài viết này, mục (3) & (4). Dịch không hẳn là phản (hay xuyên tạc) theo như quan niệm của văn hóa Pháp, “traduire, c’est trahir!” (Dịch thuật đôi khi phản lại nguyên tác!) Nhưng rõ ràng nếu đọc được hai bản gốc thì mới có thể cảm thấu hết những “nuance” (độ tinh vi về sắc thái) hay nói như các cụ ở ta – Ý tại ngôn ngoại (lire entre les lignes). Điều đáng suy nghĩ là Cộng hòa Pháp và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ đều là những “đối tác chiến lược toàn diện” (CSP) của Việt Nam. Trong logic ngoại giao, là cấp độ hợp tác cao nhất. Nhưng báo chí ở các nước này lại không ngần ngại đưa ra những nhận định gay gắt. Sự “thiếu thiện cảm” ấy không xuất phát từ ác ý, mà từ một hệ giá trị khác biệt. Trong môi trường truyền thông tự do, quyền lực càng tập trung thì càng bị soi xét. Khi họ quan sát thấy sự gia tăng vai trò cá nhân và sự “soán ngôi hiếm thấy” của bộ máy an ninh trong quản trị quốc gia, họ diễn giải điều đó theo khuôn mẫu quen thuộc: xu hướng “độc tài toàn trị” và thu hẹp không gian chính trị. Nếu tham khảo thêm trên cả báo chí Anh quốc, thì bài viết gần đây của Reteurs cũng cho thấy một bức tranh chính trị tập trung quyền lực lớn hơn, với Tô Lâm là một nhà lãnh đạo mới được củng cố vị thế, đặt ra cả cơ hội nhưng cũng nhiều rủi ro khi dự đoán về chính sách và ảnh hưởng tới hình ảnh của Việt Nam đối với quốc tế và các nhà đầu tư nước ngoài (5). Những cấu trúc tương đồng Khi các tác giả nói trên so sánh Hà Nội với Bắc Kinh hay Moskva, không chỉ vì Việt Nam là quốc gia có nhiều “duyên nợ” với hai nước ấy, mà vì phương Tây nhìn thấy những đặc điểm cấu trúc tương đồng: đàn áp trong nước khắc nghiệt dưới mũ “ưu tiên ổn định chính trị” và vai trò nổi trội của các cơ quan an ninh. Tuy nhiên, điều nghịch lý là với Bắc Kinh hay Moskva, phương Tây thường viết về các đối tượng ấy trong tư thế đối đầu chiến lược dài hạn; còn đối với Hà Nội, họ viết trong tâm thế vẫn còn kỳ vọng là quốc gia này vẫn còn cơ hội để tiếp cận tới chuẩn mực pháp quyền và minh bạch. Nghịch lý thay, chính vì kỳ vọng ấy mà giọng điệu truyền thông của họ trở nên gay gắt hơn khi họ cho rằng Việt Nam đang đi theo chiều hướng ngược lại các xu thế tiến bộ. Trong một nền kinh tế phụ thuộc sâu vào đầu tư và thị trường quốc tế, quyền lực không thể chỉ dựa vào sự kiểm soát nội bộ; nó còn phụ thuộc vào mức độ minh bạch và niềm tin mà quốc gia đó tạo ra đối với thế giới. Một nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu và đầu tư nước ngoài không thể tách rời khỏi cách mình được bên ngoài nhìn nhận như thế nào. Khi báo chí quốc tế thẩm định hình ảnh Việt Nam như một “mô hình lai ghép cứng rắn”, điều đó có thể không làm thay đổi ngay các thỏa thuận chiến lược, nhưng rõ ràng nó sẽ ảnh hưởng đến niềm tin dài hạn của giới đầu tư, học giả và công luận quốc tế. Vì thế, thay vì phản ứng bằng tâm thế phòng thủ hay quy kết cho “thiên kiến kiểu phương Tây”, có lẽ điều cần thiết hơn là một sự tự vấn nghiêm túc. Một đảng cầm quyền tự tin vào tính chính danh của mình không cần phải dựa quá nhiều vào cơ chế kiểm soát để duy trì ổn định. Ổn định bền vững trong thế kỷ XXI không chỉ đến từ kỷ luật và trật tự, mà từ minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia rộng rãi của xã hội. Nên thoát khỏi lối sống trong nghịch lý Lời kêu gọi ở đây không phải là từ bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, mà là nên tái định nghĩa vai trò của đảng theo hướng phù hợp với một quốc gia đã hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu. Nếu tiếp tục siết chặt không gian chính trị trong khi mở rộng cánh cửa kinh tế, Việt Nam sẽ phải sống trong nghịch lý: muốn thu hút niềm tin quốc tế nhưng lại tạo ra ấn tượng thiếu cởi mở về thể chế. Sự mâu thuẫn ấy, nếu kéo dài, có thể trở thành lực cản nội tại. Tương lai của Tổng Bí thư Tô Lâm và của Đảng Cộng sản Việt Nam trong đánh giá của phương Tây nhiều khả năng sẽ tiếp tục mang tính hai mặt. Một mặt, Việt Nam được xem là đối tác chiến lược quan trọng trong cân bằng khu vực và chuỗi cung ứng toàn cầu. Mặt khác, những lo ngại về tập trung quyền lực và tự do chính trị sẽ vẫn là chủ đề thường trực trong báo chí và giới học giả. Phương Tây có thể tiếp tục hợp tác vì những lý do thực dụng, nhưng hình ảnh “đối tác chiến lược toàn diện đáng tin cậy” chỉ thực sự bền vững khi đi kèm với cải cách thể chế tương thích với chuẩn mực quốc tế. Không ai có thể đưa ra con số phần trăm để đoán định khả năng thay đổi mô hình quản trị ở Việt Nam. Nhưng lịch sử nhiều lần cho thấy, những hệ thống biết điều chỉnh để thích nghi sẽ tồn tại lâu dài hơn những hệ thống khép kín. Trong một thế giới cạnh tranh khốc liệt về vốn, công nghệ và nhân tài, quyền lực tập trung có thể tạo ra quyết đoán ngắn hạn; nhưng pháp quyền và minh bạch mới tạo ra sức mạnh dài hạn. Nếu coi các bài viết trên báo chí phương Tây là những lời cảnh báo, đấy chưa hẳn là những tiếng nói thù địch. Đôi khi, sự phê phán từ bên ngoài chính là cơ hội để nhìn lại mình. Một Việt Nam tự tin, cải cách và cởi mở hơn sẽ không cần lo ngại trước bất kỳ ẩn dụ nào – bởi khi thực tế thay đổi, cách nhìn cũng sẽ thay đổi theo. Đừng quên một tư tưởng từ Nho gia, nhưng đã trở thanh minh triết của dân gian:“Thuốc đắng giã tật, sự thật mất lòng!” Tiến sĩ Đinh Hoàng Thắng  (Dự án Mỹ – Việt, CRT) ……………… Tham khảo: https://www.nytimes.com/2026/02/09/world/asia/vietnams-leader-has-new-power-and-hes-in-a-hurry.html https://www.courrierinternational.com/article/politique-au-vietnam-l-ambitieux-to-lam-se-reve-en-monstre-de-frankenstein-mi-xi-jinping-mi-poutine_239501 https://dcvonline.net/2026/02/11/lanh-dao-viet-nam-nam-them-quyen-luc-va-dang-voi-va/?utm_source=chatgpt.com (Bài trên NYT) https://mail.google.com/mail/u/0/?pli=1#inbox/FMfcgzQfBkQvhJqnpHnskXtnGGZSHxWQ (“Au Vietnam, l’ambitieux To Lam se rêve en “monstre de Frankenstein” mi-Xi Jinping, mi-Poutine”, Bản lược dịch do AI Gemini thực hiện từ Tạp chí “Courrier international”) https://www.reuters.com/world/asia-pacific/vietnam-political-shake-up-consolidates-power-2025-xx-xx/    

Hoàng Trường   Lịch sử quân đội Việt Nam từng ghi nhận những thời điểm chuyển pha quyền lực gắn liền với sự ra đi đột ngột của các tướng lĩnh trụ cột. Năm 1986, chỉ trong một thời gian ngắn trước Đại hội VI, quân đội mất đi hai nhân vật có uy tín và thực quyền lớn: Đại tướng Hoàng Văn Thái và Đại tướng Lê Trọng Tấn. Khi chứng kiến các tướng Trung Quốc hôm nay “bị trảm” đúng thời điểm chính trị nhạy cảm, sự liên tưởng đến năm 1986 không phải là ngẫu nhiên, mà là một phản xạ lịch sử…   ------------------------   Việc hàng loạt tướng lĩnh cao cấp của Trung Quốc bị “cho nghỉ việc”, bị điều tra hoặc biến mất khỏi chính trường trong thời gian ngắn không còn là chuyện đồn đoán bên lề, mà đã trở thành một thực tế chính trị hiển nhiên tại Trung Nam Hải (1). Đối với thế giới, đó là một chỉ dấu cho thấy quyền lực tại Bắc Kinh đang được siết chặt theo mô hình cá nhân hóa cao độ. Nhưng đối với Việt Nam, câu chuyện ấy không chỉ mang ý nghĩa quan sát từ xa.   Câu hỏi đặt ra là: tướng Trung Quốc bị triệt, thì tướng Việt có lo hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Có!   Và không phải chỉ lo một điều, mà ít nhất có ba nỗi lo chồng lấn lên nhau, vừa mang tính địa – chính trị, vừa mang tính an ninh – quân sự, lại vừa đụng đến cân bằng quyền lực nội bộ.   Lo thứ nhất: Trung Quốc “đại loạn" thì thiên hạ khó “đại trị”   Lịch sử Á Đông cho thấy một quy luật gần như bất biến: mỗi khi Trung Quốc rơi vào bất ổn nội bộ, thì các nước láng giềng khó có thể đứng ngoài vòng xoáy. Với Việt Nam, nỗi lo này lại càng hiện hữu, bởi mối quan hệ địa lý “núi liền núi, sông liền sông” không cho phép Hà Nội có đặc quyền lựa chọn các khoảng cách an toàn.   Một Trung Quốc bất ổn không chỉ là câu chuyện đấu đá trong thượng tầng chính trị. Nó kéo theo những hệ lụy rất thực tế: dòng người di cư, làn sóng lao động tự phát, thương nhân, thậm chí cả những nhóm người tìm cách “ở lại lâu dài” khi tình hình trong nước họ trở nên khó lường. Chỉ riêng bài toán quản lý dân cư, kiểm soát biên giới, an ninh xã hội ở các tỉnh phía Bắc đã đủ khiến bộ máy Việt Nam phải căng mình.   Trong bối cảnh đó, lo ngại của giới quân sự Việt Nam không nằm ở những kịch bản viễn tưởng, mà ở những tình huống rất cụ thể, rất đời thường, nhưng tích tụ lâu ngày có thể trở thành bất ổn chiến lược (2).   Lo thứ hai: Khi Trung Quốc choảng nhau, căng thẳng thường bị “xuất khẩu”   Nếu nỗi lo thứ nhất còn mang tính phòng thủ – quản trị, thì nỗi lo thứ hai mới thực sự chạm đến thần kinh quân sự.   Trung Quốc có một tiền lệ không dễ chịu đối với các nước láng giềng: mỗi khi nội bộ rơi vào trạng thái căng thẳng, Bắc Kinh thường có xu hướng “xuất khẩu xung đột” ra bên ngoài, bằng các hành động quân sự cục bộ, va chạm biên giới, hoặc gây sức ép chiến lược ở những điểm nóng quen thuộc.   Biên giới phía Bắc Việt Nam, vì thế, chưa bao giờ là một đường biên hoàn toàn yên tĩnh. Đối với Phan Văn Giang, nỗi lo này không phải là lý thuyết sách vở. Ông xuất thân là một sĩ quan trưởng thành từ thời chiến tranh biên giới, từng trực tiếp chứng kiến cách mà căng thẳng nội bộ Trung Quốc có thể chuyển hóa thành áp lực quân sự đối với Việt Nam.   Trong bối cảnh các tướng lĩnh Trung Quốc bị thanh trừng, đặc biệt là trong các binh chủng chiến lược, khả năng xảy ra những hành động “thử phản ứng” ở biên giới hoặc trên Biển Đông là điều mà giới hoạch định quốc phòng Việt Nam không thể không tính đến (3). Không cần một cuộc xung đột quy mô lớn; chỉ vài sự cố nhỏ, được đẩy lên bằng tuyên truyền và quân sự hóa, cũng đủ để tạo ra hiệu ứng dây chuyền về tâm lý và an ninh.   Lo thứ ba: Bóng đè nội bộ – các tướng Việt Nam có “nghĩ tới đường xa”?   Nỗi lo thứ ba có thể bị một số người xem là “lo xa”, bởi Việt Nam không phải Trung Quốc, và văn hóa chính trị Việt Nam lâu nay vẫn được mô tả là “có lý có tình”, ít khi đẩy mâu thuẫn nội bộ lên mức thanh trừng khốc liệt như Bắc Kinh.   Tuy nhiên, chính trị không vận hành bằng cảm tính, mà bằng so sánh, đối chiếu và phản xạ tâm lý. Khi chứng kiến các tướng lĩnh Trung Quốc – từng là trụ cột quyền lực – bị triệt hạ nhanh chóng, không qua nhiều quy trình công khai, câu hỏi tự nhiên sẽ xuất hiện trong đầu không ít sĩ quan cao cấp Việt Nam: liệu điều đó có thể xảy ra ở đây hay không, và trong hoàn cảnh nào?   Câu hỏi ấy trở nên nhạy cảm hơn trong bối cảnh mối quan hệ giữa quân đội và công an tại Việt Nam đang mất cân đối rõ rệt (4). Trong những năm gần đây, công an được trao thêm quyền, thêm nguồn lực, thêm vị trí trong bộ máy quyền lực, trong khi quân đội – dù vẫn giữ vai trò truyền thống – lại có cảm giác bị đặt vào thế phòng thủ chính trị.   Lịch sử quân đội Việt Nam từng ghi nhận những thời điểm chuyển pha quyền lực gắn liền với sự ra đi đột ngột của các tướng lĩnh trụ cột. Năm 1986, chỉ trong một thời gian ngắn trước Đại hội VI, quân đội mất đi hai nhân vật có uy tín và thực quyền lớn: Hoàng Văn Thái (5) và Lê Trọng Tấn (6). Đây đều là những tướng lĩnh gắn với chiến tranh quy ước, với tư duy quân sự truyền thống, và quan trọng hơn, là những người mang ký ức trực tiếp về xung đột với Trung Quốc. Sự ra đi của họ, dù được giải thích bằng lý do sức khỏe, đã vô tình tạo ra một khoảng trống thế hệ, mở đường cho việc tái cấu trúc vai trò của quân đội trong hệ thống quyền lực thời hậu chiến.   Điều đáng chú ý không nằm ở giả thuyết “bị loại bỏ”, mà ở hệ quả chính trị: sau 1986, quân đội dần rút sâu hơn về vai trò chuyên môn – quốc phòng thuần túy, trong khi quyền lực an ninh – nội chính bắt đầu được phân bổ lại theo hướng tập trung hơn vào các cơ quan kiểm soát xã hội. Ký ức về sự chuyển pha ấy, dù không được nói ra công khai, vẫn tồn tại như một lớp trầm tích trong tâm lý giới tướng lĩnh Việt Nam. Khi chứng kiến các tướng Trung Quốc hôm nay bị “cho nghỉ” đúng thời điểm chính trị nhạy cảm, sự liên tưởng đến năm 1986 không phải là ngẫu nhiên, mà là một phản xạ lịch sử: quân đội có thể không bị thanh trừng, nhưng hoàn toàn có thể bị đặt ra ngoài trung tâm quyền lực nếu cán cân chính trị thay đổi.   Tác động tâm lý từ Trung Nam Hải đến Ba Đình   Cuộc thanh trừng ở Trung Nam Hải, vì thế, không chỉ tác động đến Việt Nam ở cấp độ đối ngoại, mà còn tạo ra hiệu ứng tâm lý nội bộ. Nó khiến giới tướng lĩnh Việt Nam nhìn lại vị trí của mình trong cấu trúc quyền lực hiện tại, và tự hỏi liệu cán cân ấy có còn bền vững hay không.   Sự bất mãn âm ỉ của một bộ phận giới quân đội đối với Tô Lâm không phải là bí mật. Việc ưu ái công an hơn quân đội, xét về dài hạn, không chỉ là vấn đề phân bổ quyền lực, mà còn là vấn đề niềm tin chính trị trong nội bộ hệ thống.   Điều này không đồng nghĩa với việc Việt Nam sẽ sao chép mô hình Trung Quốc. Nhưng trong chính trị, những gì xảy ra ở nước lớn thường tạo ra chuẩn tham chiếu cho các nước nhỏ, dù là trong ý thức hay vô thức. Khi mô hình “lãnh đạo mạnh tay với quân đội” được thực thi ở Bắc Kinh, nó buộc Hà Nội phải cân nhắc kỹ hơn về cách quản trị mối quan hệ giữa quyền lực chính trị và sức mạnh vũ trang.   Giữ ổn định hay chấp nhận rủi ro?   Trước ba nỗi lo chồng lấn kể trên, câu hỏi đặt ra cho lãnh đạo Việt Nam, cả dân sự lẫn các lực lượng vũ trang, không phải là có nên lo hay không, mà là lo bằng cách nào. Lo để giữ ổn định, hay lo trong tâm thế đề phòng lẫn nhau?   Về mặt lý trí, Việt Nam không có lợi ích gì khi đẩy các mối quan hệ quân đội – nội chính – công an vào thế căng thẳng. Nhưng về mặt thực tiễn, nếu sự phân bổ quyền lực và lợi ích ngày càng tiếp tục lệch về một phía, thì những bất mãn âm thầm rất khó được “xả áp” bằng các cơ chế mềm.   Trong bối cảnh quốc tế đầy biến động, một Trung Quốc bất ổn, một khu vực Đông Nam Á đang tái cấu trúc, và một nội bộ Việt Nam sau Đại hội XIV chưa hoàn toàn định hình, việc giữ cho quân đội cảm thấy an toàn về chính trị có thể quan trọng không kém việc tăng cường năng lực quốc phòng thuần túy.   Kết luận:   Các tướng Trung Quốc bị triệt, các tướng Việt Nam chắc chắn là có lo, và nỗi lo ấy không phải là phản xạ yếu đuối, mà là biểu hiện của một hệ thống đang cố gắng tự điều chỉnh trước những cú sốc từ bên ngoài lẫn bên trong. Ba nỗi lo – từ bất ổn khu vực, nguy cơ căng thẳng biên giới, đến bóng đè nội bộ – đang đan xen và tác động lẫn nhau.   Trong quản trị quốc gia, điều nguy hiểm nhất không phải là lo, mà là coi thường nỗi lo của những người đang nắm trong tay súng đạn. Việt Nam từng trả giá cho những tính toán sai lầm trong quá khứ — từ cuộc chiến kéo dài trên đất Chùa tháp đến hơn mười năm căng thẳng biên giới phía Bắc. Những bài học ấy, nếu còn được ghi nhớ, sẽ buộc giới lãnh đạo hiện nay phải thận trọng hơn trước những gì đang diễn ra ở Trung Nam Hải — và ngay cả trong chính sân nhà của mình.   Tham khảo thêm:   (1) https://chantroimoimedia.com/2026/01/30/viec-truong-huu-hiep-bi-giam-giu-bi-mat-phoi-bay-cuoc-khung-hoang-sau-sac-trong-quan-doi-trung-quoc/   (2) https://nghiencuuchienluoc.org/quyen-luc-thuong-tang-quan-doi-trung-quoc-duoc-dinh-hinh-lai-tac-dong-va-van-de/?utm_source=chatgpt.com   (3) https://asia.nikkei.com/politics/xi-jinping-s-historic-purge-of-china-s-military-5-things-to-know   (4) https://bristoluniversitypressdigital.com/edcollchap/book/9781529229349/ch007.xml  (The Architecture and Evolution of Civil–Military Relations in Vietnam)   (5) https://en.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i?utm_source=chatgpt.com  (Hoàng Văn Thái)   (6) https://www.upi.com/Archives/1986/12/07/Gen-Le-Trong-Tan-Vietnams-army-chief-of-staff/3154534315600/?utm_source=chatgpt.com (Lê Trọng Tấn)    

Dịch từ The Independent (Fb Henry Quang Vu) Một năm sau khi Việt Nam nâng cấp quan hệ với Washington lên mức cao nhất về ngoại giao, một tài liệu nội bộ vừa được hé lộ cho thấy quân đội Việt Nam đồng thời chuẩn bị cho kịch bản Mỹ tiến hành một “cuộc chiến tranh xâm lược” và coi Hoa Kỳ là một cường quốc thích chiến tranh. Sự mâu thuẫn rõ rệt này, được nêu trong một báo cáo công bố hôm thứ Ba, không chỉ phơi bày cách tiếp cận “hai mặt” của Hà Nội đối với Mỹ, mà còn xác nhận một nỗi lo sâu xa trong giới lãnh đạo cộng sản của quốc gia Đông Nam Á này. Trung tâm của nỗi lo ấy là viễn cảnh các thế lực bên ngoài có thể kích động một cuộc nổi dậy nhằm lật đổ chế độ – kịch bản thường được gọi là “cách mạng màu”. Mối lo này gợi lại các sự kiện như Cách mạng Cam tại Ukraine năm 2004 hay Cách mạng Vàng tại Philippines năm 1986. Phân tích của The 88 Project, một tổ chức nhân quyền chuyên theo dõi các vi phạm nhân quyền tại Việt Nam, cho biết nhiều tài liệu nội bộ khác cũng lặp lại những quan ngại tương tự về động cơ của Mỹ. Ông Ben Swanton, đồng giám đốc của The 88 Project và là tác giả báo cáo, nhận định: “Có một sự đồng thuận rộng rãi trong toàn bộ bộ máy nhà nước, trải dài qua nhiều bộ, ngành khác nhau. Đây không phải là quan điểm của một nhóm bên lề hay của vài phần tử hoang tưởng trong Đảng hay chính phủ.” Kế hoạch xâm lược Tài liệu gốc của Việt Nam, mang tiêu đề “Kế hoạch xâm lược Việt Nam lần thứ hai của Mỹ”, được Bộ Quốc phòng hoàn tất vào tháng 8/2024. Tài liệu cho rằng, trong nỗ lực “tăng cường răn đe đối với Trung Quốc”, Mỹ và các đồng minh “sẵn sàng áp dụng các hình thức chiến tranh phi truyền thống và can thiệp quân sự, thậm chí tiến hành các cuộc xâm lược quy mô lớn nhằm vào những quốc gia và vùng lãnh thổ ‘đi chệch khỏi quỹ đạo của họ’”. Dù thừa nhận rằng “hiện nay nguy cơ chiến tranh chống lại Việt Nam là thấp”, các nhà hoạch định quân sự Việt Nam vẫn cảnh báo rằng “do bản chất hiếu chiến của Mỹ, chúng ta cần phải cảnh giác cao độ để ngăn chặn Mỹ và các đồng minh ‘tạo ra cái cớ’ nhằm phát động một cuộc xâm lược đất nước ta”. Các nhà phân tích quân sự Việt Nam mô tả một quá trình kéo dài qua ba đời tổng thống Mỹ – từ Barack Obama, đến nhiệm kỳ đầu của Donald Trump, rồi tới thời Joe Biden – trong đó Washington ngày càng đẩy mạnh quan hệ quân sự và chiến lược với các quốc gia châu Á nhằm “hình thành một mặt trận chống Trung Quốc”. Lo ngại Mỹ muốn “áp đặt các giá trị của mình” Trong nhiệm kỳ của ông Biden, vào năm 2023, Mỹ và Việt Nam ký kết Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện, đưa quan hệ song phương lên mức cao nhất, ngang hàng với Nga và Trung Quốc, như những “đối tác tin cậy với tình hữu nghị dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau”. Tuy nhiên, trong tài liệu quân sự năm 2024, các nhà hoạch định Việt Nam lại cho rằng, dù Mỹ coi Việt Nam là “một đối tác và một mắt xích quan trọng”, Washington vẫn muốn “truyền bá và áp đặt các giá trị của mình về tự do, dân chủ, nhân quyền, dân tộc và tôn giáo”, qua đó từng bước làm thay đổi chế độ xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Trong bài phân tích của mình, ông Swanton viết: “‘Kế hoạch xâm lược Việt Nam lần thứ hai của Mỹ’ mang lại một trong những cái nhìn tỉnh táo nhất từ trước đến nay về chính sách đối ngoại của Việt Nam. Nó cho thấy rằng, thay vì coi Mỹ là đối tác chiến lược, Hà Nội xem Washington là một mối đe dọa mang tính sống còn và hoàn toàn không có ý định tham gia vào liên minh chống Trung Quốc của Mỹ.” Bộ Ngoại giao Việt Nam không phản hồi các email yêu cầu bình luận về báo cáo của The 88 Project cũng như tài liệu được nêu trong đó. Bộ Ngoại giao Mỹ từ chối bình luận trực tiếp về “Kế hoạch xâm lược lần thứ hai”, nhưng nhấn mạnh ý nghĩa của thỏa thuận đối tác mới, khẳng định rằng quan hệ này “thúc đẩy thịnh vượng và an ninh cho cả Hoa Kỳ và Việt Nam”. “Một Việt Nam vững mạnh, thịnh vượng, độc lập và có khả năng tự cường sẽ mang lại lợi ích cho cả hai nước, đồng thời góp phần bảo đảm khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương ổn định, an toàn, tự do và rộng mở,” Bộ Ngoại giao Mỹ tuyên bố. Căng thẳng nội bộ lộ diện Ông Nguyễn Khắc Giang, thuộc Viện Nghiên cứu ISEAS–Yusof Ishak tại Singapore, cho rằng các kế hoạch này phản ánh những căng thẳng tồn tại lâu dài trong giới lãnh đạo chính trị Việt Nam, nơi phe bảo thủ gắn chặt với quân đội trong Đảng Cộng sản từ lâu đã luôn ám ảnh bởi các mối đe dọa bên ngoài đối với chế độ. “Quân đội chưa bao giờ thực sự thoải mái với việc tiến xa trong Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện với Hoa Kỳ,” ông Giang nhận xét. Những căng thẳng này đã lan ra không gian công luận vào tháng 6/2024, khi một bản tin của truyền hình quân đội cáo buộc Đại học Fulbright – một cơ sở giáo dục có liên hệ với Mỹ – là đang kích động một “cuộc cách mạng màu”. Bộ Ngoại giao Việt Nam khi đó đã lên tiếng bảo vệ trường đại học này, vốn được cả quan chức Mỹ lẫn Việt Nam nhắc đến như một biểu tượng tích cực khi hai nước nâng cấp quan hệ. Ký ức chiến tranh và nỗi ám ảnh “cách mạng màu” Giáo sư Zachary Abuza thuộc Trường Cao đẳng Chiến tranh Quốc gia Mỹ tại Washington cho rằng quân đội Việt Nam vẫn mang trong mình “một ký ức rất dài” về cuộc chiến với Mỹ kết thúc năm 1975. Trong khi nhiều nhà ngoại giao phương Tây thường cho rằng Hà Nội lo ngại nhất trước khả năng Trung Quốc gây hấn, tài liệu này củng cố nhận định trong các văn bản chính sách khác rằng nỗi sợ lớn nhất của giới lãnh đạo Việt Nam là một “cuộc cách mạng màu”. Niềm tin giữa hai nước còn bị bào mòn thêm bởi việc chính quyền Tổng thống Donald Trump cắt giảm ngân sách dành cho Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), làm gián đoạn nhiều dự án quan trọng, trong đó có nỗ lực xử lý hàng tấn đất nhiễm dioxin độc hại từ chất độc da cam, cũng như bom mìn và vật liệu nổ chưa nổ còn sót lại từ chiến tranh. “Cảm giác bất an thường trực về các cuộc cách mạng màu thật sự gây bực bội, bởi tôi không hiểu tại sao Đảng Cộng sản lại thiếu tự tin đến vậy,” ông Abuza nói. “Họ có rất nhiều điều để tự hào: đã đưa hàng triệu người thoát nghèo, kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ, và trở thành điểm đến được giới đầu tư nước ngoài ưa chuộng.” Trung Quốc: đối thủ, nhưng không phải mối đe dọa sống còn Dù Việt Nam và Trung Quốc đang tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông, các tài liệu mô tả Trung Quốc chủ yếu như một đối thủ khu vực, chứ không phải là mối đe dọa mang tính tồn vong như Mỹ. “Trung Quốc không gây ra mối đe dọa tồn tại đối với Đảng Cộng sản (của Việt Nam),” ông Abuza nói. “Thật vậy, người Trung Quốc biết rằng họ chỉ có thể đẩy Việt Nam đến mức nào đó, bởi vì họ sợ rằng Đảng Cộng sản VN không thể đáp trả mạnh mẽ với Trung Quốc (và sẽ) trông yếu đuối (trước mắt dân chúng) và nó sẽ gây ra một cuộc nổi dậy quần chúng.” Trung Quốc là đối tác thương mại hai chiều lớn nhất của Việt Nam, trong khi Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất. Điều này buộc Hà Nội phải thực hiện một thế cân bằng tinh tế: vừa duy trì quan hệ ngoại giao – kinh tế, vừa phòng ngừa rủi ro chiến lược. “Ngay cả một số lãnh đạo tương đối tiến bộ cũng nhìn Mỹ và nói rằng: ‘Đúng, họ thích chúng ta, họ hợp tác với chúng ta, họ là đối tác tốt ở thời điểm hiện tại. Nhưng nếu có cơ hội xảy ra một cuộc cách mạng màu, người Mỹ chắc chắn sẽ ủng hộ nó,’” ông Abuza cho biết. Nhiệm kỳ hai của Trump: bớt lo điểm này, tăng lo điểm khác Dưới sự lãnh đạo của ông Tô Lâm, người trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam vào khoảng thời gian tài liệu được soạn thảo, Việt Nam đã đẩy mạnh quan hệ với Mỹ, đặc biệt là dưới thời ông Trump, theo ông Nguyễn Khắc Giang. Ông Tô Lâm vừa được tái bổ nhiệm làm Tổng Bí thư vào tháng trước và nhiều khả năng sẽ kiêm luôn chức Chủ tịch nước, điều có thể biến ông thành nhà lãnh đạo quyền lực nhất của Việt Nam trong nhiều thập kỷ. Dưới sự lãnh đạo của ông, doanh nghiệp gia đình Trump đã khởi công một tổ hợp sân golf và bất động sản hạng sang trị giá 1,5 tỷ USD mang thương hiệu Trump tại tỉnh Hưng Yên. Gần như ngay lập tức, ông Tô Lâm chấp nhận lời mời của ông Trump tham gia Board of Peace – một quyết định được ông Giang đánh giá là “khá bất thường” trong bối cảnh các bước đi đối ngoại của Việt Nam thường được tính toán rất kỹ để tránh phản ứng tiêu cực từ Bắc Kinh. Tuy nhiên, chiến dịch quân sự của ông Trump nhằm bắt giữ cựu Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro lại cung cấp thêm lý do cho phe bảo thủ tại Việt Nam củng cố sự hoài nghi đối với việc xích lại gần Washington. Bất kỳ hành động quân sự nào của Mỹ liên quan đến Cuba – một đồng minh thân cận của Hà Nội – đều có thể làm xáo trộn thế cân bằng chiến lược của Việt Nam. “Cuba là vấn đề cực kỳ nhạy cảm,” ông Giang nói. “Nếu có chuyện xảy ra ở Cuba, nó sẽ gây chấn động mạnh trong giới tinh hoa chính trị Việt Nam. Nhiều người trong số họ có mối quan hệ rất sâu sắc, mang tính cá nhân với Cuba.” Nhìn chung, năm đầu nhiệm kỳ hai của ông Trump có thể khiến Việt Nam phần nào yên tâm vì Mỹ tập trung vào Tây Bán cầu, nhưng đồng thời cũng làm Hà Nội bối rối trước những diễn biến khác, theo ông Abuza. “Người Việt sẽ cảm thấy khó hiểu trước chính quyền Trump …” Dịch từ The Independent (Fb Henry Quang Vu)

Dưới đây là tổng hợp các quyết định, nghị định, luật và chính sách của Đảng CSVN và Nhà nước Việt Nam từ tháng 01/2025 đến nay (cuối 2025 / đầu 2026) có ảnh hưởng rõ rệt đến đời sống hàng ngày của người dân, phân theo các nhóm chủ đề lớn như thuế, giao thông, vàng, bảo vệ môi trường, chuyển đổi số, hành chính – giấy tờ, y tế, giáo dục, lao động & xuất khẩu lao động. Với mỗi mục bài sẽ tóm tắt nội dung chính, nêu ảnh hưởng đối với dân (có lợi / bất lợi), rồi đề xuất cách công dân có thể bảo vệ quyền lợi và nhân phẩm trong khung pháp luật Việt Nam. 1) Thuế & Kinh tế – Quy định mới quan trọng Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025 (Luật số 67/2025/QH15) Được Quốc hội CSVN thông qua ngày 14/6/2025, có hiệu lực từ 01/10/2025. Mở rộng đối tượng miễn giảm, ưu đãi cho DN nhỏ và vừa, xác định lại mức thuế suất dựa trên doanh thu, tăng minh bạch quản lý thuế doanh nghiệp. (Luật sư Việt Nam) Ảnh hưởng với người dân: Lợi: Doanh nghiệp nhỏ được ưu đãi thuế (giảm chi phí sản xuất, giá dịch vụ có thể tốt hơn). Bất lợi: Hộ kinh doanh cá thể chưa nâng cấp lên DN có thể khó hưởng ưu đãi. Việc kê khai thuế phức tạp hơn dẫn đến lệ phí dịch vụ kế toán tăng. Bảo vệ quyền lợi: Yêu cầu cơ quan thuế hướng dẫn rõ cách khai báo, điều khoản cụ thể bằng văn bản để tránh phạt do sai kê khai. Thuế thu nhập cá nhân & lương tối thiểu vùng (từ 01/01/2026,số 109/2025/QH15) Nhiều thay đổi về thuế TNCN, bao gồm điều chỉnh bậc thuế và các quyền miễn giảm cùng tăng lương tối thiểu vùng qua Nghị định 293/2025/NĐ-CP (1/1/2026). (baochinhphu.vn) Ảnh hưởng với người dân: Lợi: Thu nhập thấp – trung bình có thể hưởng mức miễn giảm tốt hơn, tiền lương tối thiểu tăng giúp cải thiện chi tiêu cơ bản. Bất lợi: Người lao động phải có hiểu biết về thủ tục quyết toán thuế để không bị tính sai. Bảo vệ quyền lợi: Theo dõi bảng thu nhập – thuế năm, đối chiếu với quy định để yêu cầu chỉnh sửa nếu kê khai sai. Loại bỏ độc quyền vàng miếng (Nghị định 232/2025/NĐ-CP, từ 10/10/2025) Xóa bỏ cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng, mở rộng kinh doanh vàng. (baochinhphu.vn) Ảnh hưởng với người dân: Lợi: Tăng cạnh tranh, nhiều lựa chọn mua bán vàng hơn. Bất lợi: Giao dịch vàng sẽ cần tuân thủ các quy định thanh toán chặt chẽ, giấy tờ rõ ràng, dẫn đến thủ tục phức tạp hơn. Bảo vệ quyền lợi: Khi mua/bán vàng, giữ hóa đơn, biên lai đầy đủ để tránh tranh chấp hoặc phạt vi phạm thuế. 2) Giao thông & Giấy phép – Trật tự, phí, giấy tờ Nghị định 168/2024 (tăng mức phạt giao thông – hiệu lực từ 01/01/2025) Sửa đổi mức phạt vi phạm giao thông: phạt vượt đèn đỏ, đi sai phần đường… tăng mạnh, trừ điểm giấy phép lái xe. (vnexpress.net) Ảnh hưởng với người dân: Lợi: Có tác dụng giảm vi phạm, nâng ý thức, mong giảm tai nạn giao thông. Bất lợi: Mức phạt cao khiến người dân cảm thấy gánh nặng nếu không nắm rõ quy định. Bảo vệ quyền lợi: Luôn giữ biên lai, bằng chứng xử phạt; nếu có sai sót, yêu cầu thông tin bằng văn bản để khiếu nại theo luật. Chuyển đổi tài khoản thu phí – Nghị định 119/2024/NĐ-CP (trước 1/10/2025) Chủ phương tiện bắt buộc chuyển sang tài khoản giao thông kết nối thanh toán điện tử, không còn dùng tài khoản thu phí cũ. (Báo Nhân Dân điện tử) Ảnh hưởng: Lợi: Hệ thống thanh toán sạch, minh bạch qua tài khoản – giảm gian lận. Bất lợi: Người dân phải làm thủ tục chuyển đổi – nếu không chuyển, không thể qua trạm thu phí. Bảo vệ quyền lợi: Làm sớm, giữ biên lai giao dịch; yêu cầu hướng dẫn bằng văn bản từ trung tâm dịch vụ để khiếu nại nếu bị thu sai. Đổi mới Giấy phép lái xe (luật số 36/2024/QH15) Từ 01/3/2025, mẫu GPLX mới có mã QR, thay đổi hạng GPLX từ 01/01/2025. (LuatVietnam) Ảnh hưởng: Lợi: Hợp lệ quốc tế, dễ kiểm tra thông tin. Bất lợi: Thay đổi thủ tục khiến người dân phải đi lại nhiều làm mới, chịu lệ phí và thời gian. Bảo vệ quyền lợi: Khi thi/học lái xe, yêu cầu danh mục tài liệu hướng dẫn cập nhật bằng văn bản từ Sở GTVT. 3) Bảo vệ môi trường & quy định sinh hoạt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải sinh hoạt (Thông tư 05/2025/TT-BTNMT) Các cơ sở dịch vụ lưu trú, nhà trọ… phải tuân thủ tiêu chuẩn nước thải. (Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An) Ảnh hưởng: Lợi: Giảm ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bất lợi: Chủ dịch vụ phải đầu tư hệ thống xử lý nước, chi phí tăng. Bảo vệ quyền lợi: Nếu bị thu phí môi trường, yêu cầu biên lai chi tiết và căn cứ thông tư để xác định đúng mức phí. 4) Chuyển đổi số, dữ liệu & hành chính công Luật Công nghệ số / Luật về ngành công nghệ số (hiệu lực 01/01/2026 số 71/2025/QH15 ) Xác lập khung pháp luật cho ngành công nghệ số,·định nghĩa tài sản số, AI, dữ liệu… (Vietnam Briefing) Ảnh hưởng: Lợi: Tạo hành lang pháp lý cho nền kinh tế số, cơ hội nghề nghiệp mới. Bất lợi: Người dân phải học công nghệ mới; rủi ro thiếu kiến thức dẫn đến lừa đảo trực tuyến. Bảo vệ quyền lợi: Bảo vệ dữ liệu cá nhân: yêu cầu cơ quan, doanh nghiệp phải công khai chính sách bảo mật theo luật. Chính sách giảm thủ tục hành chính – Quyết tâm cải cách (Nghị Quyết 139/KH-CP) Đặt mục tiêu cắt 30% điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa thủ tục trong lãnh vực đất đai, thuế, hải quan, đầu tư… theo Nghị quyết 139/KH-CP. (HanoiTimes) Ảnh hưởng: Lợi: Rút ngắn thời gian nộp hồ sơ, giảm chi phí hành chính. Bất lợi: Trong giai đoạn chuyển tiếp, dễ “hỗn loạn” hồ sơ – dẫn tới việc cán bộ áp dụng không nhất quán. Bảo vệ quyền lợi: Lưu tất cả chứng nhận nộp hồ sơ trực tuyến; khi bị trì hoãn vô lý, gửi khiếu nại theo Luật Khiếu nại 2023. 5) Giáo dục – thi cử & chương trình học Quy định mới về thi tốt nghiệp, dạy thêm – học thêm (Thông tư 24/2024/TT-BGDĐT từ 08/02/2025) Điều chỉnh quy chế thi TN THPT, chính sách dạy thêm/học thêm có hiệu lực năm 2025. (xaydungchinhsach.chinhphu.vn) Ảnh hưởng: Lợi: Quy chế nhất quán, dự báo rõ hơn kỳ thi. Bất lợi: Phụ huynh – học sinh phải thích nghi với thay đổi, chi phí học thêm có thể tăng. Bảo vệ quyền lợi: Yêu cầu nhà trường cung cấp văn bản quy định khi bắt buộc phụ huynh mua dịch vụ học thêm. Dạy học bằng tiếng nước ngoài (Nghị định 222/2025/NĐ-CP từ 25/09/2025) Cho phép một số môn học được giảng dạy bằng tiếng nước ngoài. (Đồng Nai : Cổng thông tin điện tử) Ảnh hưởng: Lợi: Mở rộng cơ hội học tập kỹ năng song ngữ. Bất lợi: Chi phí học tập tăng nếu dịch vụ tư nhân hóa. Bảo vệ quyền lợi: Các cơ sở ngoài công lập phải công khai học phí và quy định; phụ huynh có quyền lựa chọn không tham dự dịch vụ không bắt buộc. 6) Y tế & lao động – hợp đồng điện tử, bảo hiểm Hợp đồng lao động điện tử (Nghị Định số 337/2025/ND-CP) Cho phép sử dụng hợp đồng lao động điện tử từ giữa 2026. (en.baochinhphu.vn) Ảnh hưởng: Lợi: Thuận tiện quản lý, giảm thời gian ký kết. Bất lợi: Yêu cầu về chứng thực điện tử, kiến thức pháp lý mới. Bảo vệ quyền lợi: Giữ bản sao bằng giấy, lưu chứng thư số nếu ký điện tử; khi tranh chấp, dựa vào nguyên tắc pháp lý về hợp đồng điện tử. Bảo hiểm xã hội – thay đổi đóng & hưởng (thông tin thực tế từ nhiều nguồn người dân chia sẻ, chưa có văn bản tập trung được trích) Có ý kiến về mở rộng đóng BHXH bắt buộc cho hộ kinh doanh và chủ DN nhỏ từ 01/07/2025. Tuy chưa có văn bản chính thống trích dẫn, nhưng nếu có, thì ảnh hưởng là tăng chi phí cố định hàng năm. (Reddit) Bảo vệ quyền lợi: Kiểm tra quyền và lợi ích ghi trong bảo hiểm; nếu đóng bắt buộc, yêu cầu biên lai rõ ràng để đảm bảo quyền hưởng trợ cấp. 7) Bình luận tổng quát: Có lợi – Bất lợi Lợi (Tích cực) Tăng quy chuẩn môi trường, an toàn giao thông, bảo vệ người tiêu dùng. Thuế, lương tối thiểu và giáo dục từng bước hướng đến công bằng hơn. Chuyển đổi số làm đơn giản hóa hồ sơ, giảm thời gian nộp giấy tờ. Bất lợi (Thực tế/Quan liêu) Nhiều thủ tục đòi hỏi nhiều vòng kiểm tra giấy tờ, mất thời gian – dễ dẫn đến lợi dụng “trách nhiệm giải trình” để trì hoãn hoặc thu thêm phí dịch vụ của tư vấn kế toán/luật. Mức xử phạt giao thông tăng cao khiến người dân dễ bị phạt ngay cả khi chưa kịp hiểu luật. Chuyển đổi số nhanh nhưng nhiều người già, lao động phổ thông khó tiếp cận – tăng rủi ro bị yêu cầu chứng từ vô lý. 8) Đề xuất các bước để người dân bảo vệ quyền lợi & nhân phẩm (trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam) 1) Tránh đối đầu trực tiếp Để bảo vệ nhân phẩm, tránh bị trấn áp thô bạo bởi công an 2) Yêu cầu văn bản hướng dẫn rõ ràng Khi cán bộ hành chính/thuế/giáo dục yêu cầu “chưa đúng”, hãy yêu cầu ghi bằng văn bản (email / công chức) kèm căn cứ luật/decree cụ thể trước khi sửa hồ sơ. 3) Lưu trữ hồ sơ & biên lai Giữ lại mọi chứng cớ cần thiết để đối chiếu khi có tranh chấp (biên lai, biên bản, hợp đồng, băng ghi âm, tin nhắn trên điện thoại, hình ảnh, chứng nhân ...) 4) Sử dụng dịch vụ công trực tuyến Nộp hồ sơ qua Cổng dịch vụ công Quốc gia, theo dõi tiến triển, giảm tiếp xúc trực tiếp – hạn chế ngẫu hứng trong xử lý. Ưu tiên xử dụng kênh trực tuyến để giảm rủi ro. Tùy nghi phổ biến công khai hay kín đáo hơn trên mạng xã hội. 5) Hiểu rõ quyền khiếu nại & tố cáo Nếu bị gây khó vô lý, lập hồ sơ khiếu nại theo Luật Khiếu nại 2023, nêu rõ yêu cầu, căn cứ pháp lý, thời hạn xử lý. Người dân có quyền khiếu nại tập thể (Điều 10 Luật Khiếu nại), sử dụng báo chí để giám sát (Luật Báo chí 2016), hoặc tòa án hành chính nếu quyền lợi bị xâm phạm. 6) Tham gia cộng đồng, xử dụng AI Tham gia nhóm pháp lý / kế toán / doanh nghiệp nhỏ để cập nhật các thay đổi và kinh nghiệm xử lý. Cần tìm kiếm những người chung quanh đã phải chịu sách nhiễu, đối xử bất công, đòi tiền tham nhũng, để cùng ghi danh khiếu kiện tập thể. Trong một xã hội mà pháp quyền không được thực thi, cần phải kết tụ lại số đông, thì mới mong vấn đề được quan tâm và giải quyết. Cần xử dụng AI (chatGPT, Gemini, Copilot, grok, perplexity, claude,…), trí tuệ nhân tạo để cố vấn về các bước cần làm. Cung cấp càng nhiều chi tiết càng tốt trong câu hỏi. Bàn với người thân, không nên giữ riêng. 7) Bất tuân dân sự Sau khi thẩm định mức độ vi phạm của chính cá nhân, có thể tiến hành một số hình thức bất tuân dân sự, như trì hoãn thời hạn trả tiền phạt, viện lý cớ tương đối xác đáng để tạm thời từ chối không tuân thủ được nghị định, quyết định vì quá hành chánh, lợi dụng bởi CA để moi tiền người dân… Nếu cần chi tiết văn bản cụ thể, độc giả có thể truy cập thuvienphapluat.vn hoặc chinhphu.vn./.

Ca khúc “Thưa Đảng” ra đời nhân dịp chào mừng Đại hội Đảng lần thứ 14 đang gây xôn xao dư luận, không chỉ vì yếu tố âm nhạc mà bởi nó được xem như minh chứng mới cho nghệ thuật nịnh hót phục vụ tuyên truyền. Từ Tố Hữu của thế hệ trước đến Anh Tú của hiện tại, nhiều người cho rằng Đảng CSVN vẫn liên tục sản sinh ra những hình mẫu nghệ sĩ lấy xu nịnh làm lý tưởng sáng tạo. Sự việc ca sĩ Anh Tú công khai ca tụng Đảng bằng ca khúc “Thưa Đảng” lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Trong mắt không ít cư dân mạng, đây không đơn thuần là hành vi của một nghệ sĩ cá nhân, mà là sự xuất hiện của một “tượng đài nịnh bợ” thế hệ mới. Lời ca ngọt lịm, cách xưng hô với Đảng như đứa trẻ thưa gửi mẹ hiền khiến nhiều người đánh giá là trơ trẽn đến mức không còn biết ngượng. Theo những phân tích lan truyền, bài hát không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là một công cụ tuyên truyền tinh vi, nơi người ca sĩ trở thành mắt xích trong guồng máy vận hành niềm tin lẫn nỗi sợ. Nhiều ý kiến lo ngại rằng từ năm 2026, khi “Thưa Đảng” được phát đều đặn trên loa phường, trong trường học hay công sở, nó sẽ góp phần tạo ra một thứ “đồng phục tư duy”. Từ học sinh đến cán bộ, mọi người buộc phải nghe, phải hát theo, phải thưa gửi. Khi đó, việc ca ngợi Đảng không còn là lựa chọn hay tự do biểu đạt, mà biến thành một nghi lễ bắt buộc, lặp đi lặp lại để nhắc nhở rằng quyền lực tuyệt đối nằm trong tay giới cầm quyền, còn người dân chỉ là đối tượng bị quản lý. Mạng xã hội cũng cảnh báo về hệ quả lâu dài: sự bào mòn tư duy phản biện, quá trình “tẩy trắng” nhận thức của thế hệ trẻ, khiến họ học cách chấp nhận quyền lực mà không đặt câu hỏi. Những giai điệu tươi sáng, ca từ ngọt ngào vô tình (hoặc hữu ý) che giấu thông điệp kiểm soát: nịnh bợ được nâng thành chuẩn mực đạo đức, ca tụng trở thành nghĩa vụ, và cả xã hội dần quen với im lặng cùng thỏa hiệp.